Θαλασσομεζελίκια – Γράφει ο Γιάννης Αντ. Χειλάς    

1507

Άρθρο που δημοσιεύεται στην έντυπη έκδοση της «ΝΗΣΙΩΤΙΚΗΣ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ» του Σαββάτου 17  Φεβρουαρίου 2018 που κυκλοφορεί

Οι μέρες της Μ. Σαρακοστής  κι η  Καθαρή Δευτέρα έφτασαν.

Τα σαρακοστιανά, ιδιαίτερα τα «θαλασσινά» – θαλασσομεζελίκια έτοιμα να στρωθούν σε κάθε τραπέζι. Η αγορά πλούσια σε θαλασσινά όλων των ειδών, ντόπια και εισαγόμενα, φρέσκα και κατεψυγμένα, του βυθού και των υδατοκαλλιεργειών.

Όχι μόνο το Αιγαίο, αλλά και οι ωκεανοί στο πιάτο μας. Βέβαια τα τελευταία χρόνια ο «ευδαιμονισμός» μας συνήθισε, ολογυρίς του χρόνου, ώστε τα θαλασσινά εδέσματα να είναι στην καθημερινότητα.

Οι αχινοσαλάτες, οι αστακομακαρονάδες, τα μύδια κι οι γαρίδες φιγουράρουν σε πιατέλες στα ουζερί και στα παραθαλάσσια εστιατόρια.

Μερακλήδες οι Έλληνες, γι αυτό και  μας «ζορίζουν» οι Ευρωπαίοι με  τα «μνημόνια»!  «Κόλλησαν πάνω μας σαν στρείδια και βυζάκωσαν με τα πλοκάμια τους σαν χταπόδια» !  Όμως,  ο  ήλιος και η θάλασσα εδώ  έχουν την κατοικιά τους! Δε γίνεται αλλιώς… «θα κρατήσουν οι χοροί  και τα τραπεζάκια πάλι θα βγαίνουν έξω»

Στόχος μου δεν είναι να σχολιάσω τα τωρινά για τα θαλασσομεζελίκια, αλλά να ξαναφέρω στη μνήμη των παλιών,   λίγα  για τα «μεζελίκια» των σφουγγαράδων μας, τότε που όλα είχαν τη θαλασσινή φρεσκάδα, τη νοστιμιά του πεντακάθαρου βυθού και των ημερών της νηστείας.  Βιώματα προσωπικά και νοσταλγικές αφηγήσεις παλιών που φέρνουν δάκρυα συγκίνησης στα μάτια, μνήμες που μέσα τους κρύβονται οι ρίζες  της γνήσιας Λαϊκής μας παράδοσης   την οποία θα πρέπει να  κάνουμε γνωστή στους νέους και… γιατί όχι ν’ αρχίσουν να γίνονται κοινωνοί της.

Από τις Αποκριές λοιπόν, ως και  τη Σαρακοστή  η σφουγγαράδικη πιάτσα  στις δόξες της. Τσουρμαρίσματα, νταλαβέρια, παράς ζωντανός και ολονύχτια γλεντοκόπια στο Χωριό, στη Πόθια.

Ξεφαντώματα στις ταβέρνες με τα βιολιά και τις τσαμπούνες. Όλο το νησί γλεντοκοπούσε κι οι σφουγγαράδες του χαιρόταν τη στεριανή ζωή, πριν λύσουν παλαμάρι για το σφουγγάρι. Κι η βαρελίσια αγνή ρετσίνα, το μπρούσκο κρασί που έρρεαν στα πλακόστρωτα καλντερίμια  ήθελαν τα μεζελίκια τους.

Γι’ αυτό φρόντιζαν οι ίδιοι οι σφουγγαράδες. Με αφορμή τις δοκιμαστικές βουτιές, – το «ξεμύξασμα»  που έκαναν εδώ στα γύρω νερά, για να λειτουργήσουν τα εργαλεία της δουλειάς και να συνηθίσουν κι οι ίδιοι στο βούτθος, μάζευαν και τα μεζελίκια τους.

Άλλοι οργάνωναν τις μέρες αυτές ειδικά ταξίδια στα γύρω νησιά. Να φέρουν τα σπινιάλα, τις  φρέσκες φούσκες με το τσουβάλι, τα στρείδια, τις  πίννες, τις  καραβίδες και τους αστακούς, που τους κρατούσαν και αυτούς ολοζώντανους.Δεν έλειπαν βέβαια και οι λιαστές αστακονουρές που μοσχομύριζε ο κόσμος σαν τις έψηναν στις αυλές των καπεταναίων.  Αλλά και δίπλα τους στα κάρβουνα ένας ψημένος σβούρδουκλας* σκορπούσε θαλασσίλα κι η μυρωδιά του  «έβγαζε έξω γκαστρωμένη».

Μικροτάξιδα λοιπόν, να κάμουν μεροκάματο, να προμηθεύσουν με αστακομάνες τους μπαλατζήδες (παλιούς χτυπημένους μηχανικούς- συντρόφους), αλλά να κρατήσουν μεζελίκια και για τις  κρασοπαρέες τους, για τις φαμίλιες, ε να μοιράσουν και στους φίλους, στους συγγενείς, στις  γειτόνισσες που περίμεναν το μερδικό τους απ’ τη φιλενάδα μηχανηζήισσα.

Δυστυχώς όμως υπήρχαν ατυχήματα δυτών που « πήγαν για μεζελίκια  και χτυπήθηκαν» σ’ αυτές τις βουτιές και ή  έχασαν την ζωή τους ή έμειναν ανάπηροι για όλη τους τη ζωή.  Αυτό φαίνεται πως συνέβαινε στα  παλιά χρόνια της σφουγγαροσύνης γι αυτό και προβλημάτισε σοβαρά τη Σεβαστή Δημογεροντία Καλύμνου η οποία στον  «Ναυτικό Σπογγαλιευτικό Κανονισμό» (1884) καθιέρωσε διατάξεις  (Κεφ. ΙΘ΄ Μέρος Β΄, άρθρο 3 και 4) που καθιστούσαν υπεύθυνους αυτούς που προέβαιναν σε τέτοιες  καταδύσεις: « Μαλσαπής – εκκινητής ή πλοίαρχος αποστέλλων μηχανικόν είτε ξένον είτε ιδικόν των, εν αγνοία του πλοιάρχου του ή παρά την θέλησίν του άνευ αιτουμένης συνεννοήσεως διά ελαφράν εργασίαν, οίον, μεζέδες, έστω και δια μίαν ημέραν, καθίσταται μονομερώς υπεύθυνος εις τα χρέη του μηχανικού καθ’ ήν περίπτωσιν ο μηχανικός αποβιώση ή καταστή ανίκανος προς εργασίαν».

Σήμερα,  λιγοστά μικροκάικα με  ολιγομελή πληρώματα ασχολούνται με την οστρακαλιεία (φούσκες, σπινιάλα, στρείδια, πίνες καλόγνωμες και ότι θαλασσινό ήθελε βρεθεί στη βουτιά τους).

Το μεροκάματο λιγοστό και οι τιμές στα ύψη. Άσε που καραδοκεί και η χοληστερίνη. Θα την αψηφήσουμε όμως και όλο και κάτι θα τσιμπολοήσουμε, μέρες που είναι!

* * *

Αλλά και οι (α)χταπολοάες μας  με τις γυαλλάδικες βάρκες τους δεν πήγαιναν πίσω. Καθημερινά στο γυάλλεμα και με ολιγοήμερες ξωμονές  στα γύρω νησιά (Ψέριμο, Πλάτη, Νερά, Γαδουρόνησο, Ίμια κ.α.) έφερναν του κόσμου τα χταπόδια, άλλα μελλά, άλλα θεόστεγνα σε «μπάλες».Αρκετά κιλά ξερά χταπόδια πουλιόταν στην αγορά του Πειραιά της Κρήτης κ.α. Και για να σβήσει η θαλασσινή αλμύρα τους, ήθελε  «το ούζο με το μπουκάλι και τη ρακή με νεροπότηρο», στους ήχους της κρητικής λύρας, του αϊβαλιώτικου σαντουριού και του ρεμπέτικου μπουζουκιού!

Σαρακοστιανοί και οι καιροί  με τις μπονάτσες και τις φυρασσές*. Όλοι, μικροί μεγάλοι, γυναίκες και παιδιά ξυπόλυτοι στις ακτές, στους κάβους, στις παραλίες να μαζέψουν πεταλίδες, κοτσύλια (κοχύλια), και καούρους (μαλλιαρούς), να βγάλουν αχινούς πού ’ταν διάσπαρτοι σε μια σπιθαμή νερό, καντηλαύρες* του γιαλού για πιτθάκια και χταπόδια «πού ’βγαιναν τότες έξω στη στεριά».

Τα θαλασσομεζελίκια φαίνεται πως ήταν και είναι η ζωή μας ως τα σήμερα.

Και τη μέρα της Καθαρής Δευτέρας, όλες οι φαμελιές να σκορπιστούν στις εξοχές, Οι Χωριανοί τραβούσαν στα Μπροστινά μέρη, στην   «πίστα» στις Ελιές , στου Κίτσου. Οι κάτοικοι των ενοριών Υπαπαντής, Αγ. Στεφάνου από τα Μαράσια τους γέμιζαν το μεγάλο πλαΐ –  στη χωράφα πάνω απ’ το κτήμα του Ξενωφού και της Φραγκούς και της Μακαρούναινας, στο Λαφάσι.

Οι ενορίτες του Αη – Νικόλα και του Αη Βασίλη λαντουρίζονταν στα Βλυχάδια , στους Βοθύνους  κ.α.

Στρωνόταν κατάχαμα  σε πάνες, και  κουρελούδες, τα θαλασσομεζελίκια, άνοιγαν τα μπουκάλια  με τα μυρωδάτα σπινιάλα. δίπλα οι χαλουβάδες, τα τουρσιά, οι ταραμάδες οι χλωρασσές (καμπιλιές, μαρούλια, σκορδοκρόμμυα )  άναβαν τα κάρβουνα σε πρόχειρες παραστιές, μοσχομύριζαν τα ψητά, χταπόδια οι αστακονουρές,  Μικροί και μεγάλοι με τη χαρά στα πρόσωπα φορώντας μπιγγαζανά μαντίλια στο λαιμό, προσπαθούσαν να πετάξουν τους χαρταετούς (τρίγωνα, τρουμούλες, καμουζέλλες).

Το μπόλικο κρασί και η βαρελίσια  ρετσίνα έδιναν κέφι και άρχιζε το αποκριάτικο ξεφάντωμα.  Παρόντες και μπροστάρηδες  οι τσαμπουνιστάδες ( ο Γιάννης ο Βούης, ο Μιχάλης ο Μπαϊράμης – η «Δημητρία» οι Κουτελάδες, τα Βαζανέλια κ.α)  και  τα βιολιά. ( τα Εννήματα, ο Παύλος Ροδίτης, ο Αντρίκος ο Νησύριος κ.α).

Στηνόταν χοροί κυκλωτικοί, χοροί που συμμετείχαν όλοι και το γλέντι κρατούσε ως να βγει ο αποσπερίτης, με τραγούδια πεισματικά βοσκαρουίστικα και «πιπεράτα αποκριάτικα πειράγματα»  Έμορφες αναμνήσεις για μια ζωή που τα πολιτιστικά δρώμενα είχαν την αμεσότητα και τη ζεστασιά της ομαδικής κοινωνικής συμβίωσης και γινόταν ισχυρός συνεκτικός δεσμός.

Καλή Σαρακοστή

 Γλωσσάρι

*σβούρδουκλας (ο)= θαλασσινό που ζει κοντά στα σφουγγάρια   ή είναι κολλημένος ακόμα και  στις φούσκες. Μοιάζει με τα  νεφρά των ζώων και έχει γυαλιστερή  και πολύχρωμη επιδερμίδα. Είναι πολύ νόστιμος σαν ψηθεί στα κάρβουνα.

* καντηλαύρα  = θαλασσινό σε μορφή μέδουσας κολλημένης στις πλάτσες του γιαλού.

*φυρασσά (η) το τράβηγμα – μετατόπιση  των νερών της θάλασσας απ’ τα γιαλό  προς τ’ανοιχτά και το κατέβασμα της στάθμης στις ακτογραμμές.