Διδακτικές δεξιότητες παραγωγής γραπτού λόγου-Γράφει η Ευδοκία Μπιλλήρη*

1272

Γράφει η Ευδοκία Μπιλλήρη*

Εκπαιδευτικός- Διευθύντρια 1ου ΔΣ Πόλεως Καλύμνου.

Εισαγωγή                                                                    

  Μέσα σε ένα πλαίσιο φθίνουσας καθοδήγησης, οι εκπαιδευτικοί έχουν ως σκοπό να καταστήσουν τους μαθητές/τριες  αυτόνομους στην παραγωγή κειμένων κάθε είδους. Τα «τελικά» κείμενα των μαθητών/τριών  θα πρέπει να έχουν τα βασικά χαρακτηριστικά του περιεχομένου και της δομής του κειμενικού είδους στο οποίο ανήκουν, ώστε να είναι επικοινωνιακώς αποτελεσματικά και αισθητικώς φροντισμένα.

 Μια από τις βασικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι μαθητές/τριες στην παραγωγή γραπτού λόγου είναι η ορθογραφία. Τα προβλήματα της ορθογραφίας επιλύονται όταν οι μαθητές/τριες ασκούνται στην ανάγνωση πολλών κειμένων, αλλά και στην αντιγραφή και την επανάληψη.

      Τα προβλήματα εξομαλύνονται όταν δηλώνεται για ποιο είδος κειμένου πρόκειται και ποιες είναι οι γραπτές παράμετροι της δεδομένης περίστασης επικοινωνίας(ομιλητής, τόπος, χρόνος, στόχος της επικοινωνίας. Κρίνεται χρήσιμο οι μαθητές/τριες να εξοικειώνονται με κείμενα που ανήκουν σε διαφορετικά είδη όπως επιστολή, διαφήμιση, οδηγίες χρήση και να ανακαλύπτουν συμβάσεις που διέπουν το κάθε είδος.

       Για να υλοποιηθεί  ο  σκοπός, πρέπει να ξεφύγει κάποιος  από το παλιό «Σκέφτομαι και Γράφω» και να διαφοροποιήσει τη διδασκαλία σε διάφορους τομείς. Ένας βασικός τομέας διαφοροποίησης έχει να κάνει με την κατάργηση της προσέγγισης του ενός συγγραφικού σταδίου. Εκτός από το συγγραφικό στάδιο,  πρέπει οι  μαθητές/τριες να καθοδηγούνται  και να παρέχονται  κίνητρα για την εμπλοκή τους σε ένα προκαταρκτικό «προ-συγγραφικό» στάδιο, καθώς και σε ένα αναθεωρητικό «μετα-συγγραφικό» στάδιο.

Φάση Παραγωγής Ιδεών                                                                         

Μέσα από τις τεχνικές υψηλής ή χαλαρής καθοδήγησης, ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά τα παιδιά και να τους προσφέρουν  πλαίσια στήριξης των σκέψεών τους και έκφρασης των ιδεών τους. Παραδοσιακά χρησιμοποιούμε την τεχνική της ιδεοθύελλας. Εκτός όμως απ’ αυτήν υπάρχουν  πολλές  άλλες τεχνικές από τις οποίες μπορούμε να επιλέξουμε ανάλογα με το κειμενικό είδος και το επίπεδο των μαθητών/τριών μας.

 Αναφέρονται οι τεχνικές Υψηλής Καθοδήγησης (Ματσαγγούρας,2004):               

  • Τεχνική εικόνων
  • Τεχνική ερωτήσεων
  • Τεχνική αφηγηματικού σχήματος
  • Τεχνική δημιουργικής απομίμησης
  • Τεχνικές τροποποίησης και ανατροπής μοτίβων
  • Τεχνική ημιτελών και εκτός λογικής σειράς φράσεων
  • Τεχνική αρχικής παραγράφου ή τελικής φράσης
  • Τεχνική γραφικών αναπαραστάσεων
  • Τεχνική συσχετιζόμενων λέξεων
  • Τεχνική γραπτών οδηγιών
  • Τεχνική χορήγησης βασικών λέξεων
  • Τεχνική ιδεοθύελλας
  • Τεχνική συζήτησης
  • Τεχνική μελέτης πηγών
  • Τεχνική ομαδικής δημιουργικής σύνθεσης

Φάση Οργάνωσης Ιδεών                               

   Με την οργάνωση των ιδεών του, ο συγγραφέας μαθητής επιτυγχάνει τη νοηματική συνεκτικότητα του κειμένου που θα συνθέσει. Για να εξασφαλίσει αυτή τη συνεκτικότητα, θα πρέπει: (α) να επιλέξει τον κατάλληλο άξονα συσχέτισης και (β) να φροντίσει τις μικροδομές των προτάσεων, τις μεσοδομές των παραγράφων και τις μακροδομές του κειμένου.

Ο άξονας εσωτερικής συσχέτισης των δεδομένων διαφέρει ανάλογα με το κειμενικό είδος. Στα αφηγηματικά κείμενα, για παράδειγμα, τοποθετούμε τα δεδομένα πάνω σ’ ένα άξονα χρονικής συσχέτισης. Οργανώνεται η χρονική διαδοχή των γεγονότων με βάση ερωτήσεις του τύπου «τι έγινε πρώτα», «τι μετά», «τι αργότερα» και τι στο τέλος.

  Στα περιγραφικά κείμενα συσχετίζονται  τα δεδομένα πάνω σε άξονα χωρικής συσχέτισης. Αν γίνει περιγραφεί ενός κτίσματος θα αποφασιστεί  αν θα ξεκινήσει η περιγραφή από το εξωτερικό και μετά  στο εσωτερικό ή αντίθετα. 

Στα επιχειρηματολογικά δε κείμενα, όπως είναι φυσικό, η οργάνωση γίνεται πάνω σε ένα άξονα λογικής συσχέτισης.

Γραφικές αναπαραστάσεις όπως είναι ο εννοιολογικός χάρτης, το αφηγηματικό σχήμα, ο ιστός, το  διάγραμμα και το αιτιοκρατικό σχήμα μπορούν να βοηθήσουν τους/τις μαθητές/τριες να οργανώσουν τις σκέψεις τους και να ξεφύγουν από το επίπεδο της απλής παράθεσης των πληροφοριών.                              

Αξιολόγηση Γραπτού λόγου                                                 

Η αξιολόγηση στην εκπαίδευση είναι πολύπλοκο ζήτημα διότι εμπλέκει πολλούς και συγκρουσιογόνους τομείς, όπως τον ψυχοπαιδαγωγικό τομέα, τον τεχνολογικό, τον κοινωνικό, τον επιστημολογικό και τον πολιτικο-ιδεολογικό. Επίσης, η αξιολόγηση του γραπτού λόγου θέτει και ιδιαίτερα προβλήματα που αφορούν την αξιολόγηση δημιουργημάτων του πνεύματος και της τέχνης και έχουν να κάνουν με το ζήτημα της ποιότητας.

  Ως κοινά αποδεκτά κριτήρια αξιολόγησης από τους/τις βαθμολογητές/τριες η έρευνα έχει εντοπίσει τα εξής: δομή κειμένου, ακρίβεια, σαφήνεια, αλληλουχία σκέψεων, σύνταξη, λεκτικός πλούτος, τεκμηρίωση απόψεων, κατανόηση θέματος, πληρότητα ανάπτυξης, ορθογραφία, γενική εικόνα, πρωτοτυπία σκέψεων και ύφος.

  Προβλέπονται μορφές και τεχνικές αξιολόγησης που εντάσσουν τους τομείς και τα κριτήρια της κοινής αποδοχής στην αυτο- και ετεροαξιολόγηση του κειμένου και των διαδικασιών.

Σε ό,τι αφορά το κείμενο, αξιολογείται:                       

  • η γλωσσική συνοχή
  • η νοηματική συνεκτικότητα
  • η πληροφοριακή πληρότητα
  • η επικοινωνιακή καταλληλότητα του κειμένου.

Σε ό,τι αφορά τη διαδικασία παραγωγής του κειμένου αξιολογούνται οι μεταγλωσσικές και μεταγνωστικές δεξιότητες που ανέπτυξε ο μαθητής κατά τις προσυγγραφικές και μετασυγγραφικές φάσεις.  

 Προτείνονται  ο συνδυασμός των τριών γνωστικών μορφών αξιολόγησης:           

  • της ολιστικής
  • της αξιολόγησης των δομικών στοιχείων
  • της αναλυτικής

   (α) Ολιστική Αξιολόγηση της Επικοινωνιακής Καταλληλότητας του Κειμένου

Στηρίζεται στην άποψη ότι η γλώσσα είναι κάτι ενιαίο κι άρα πρέπει να αξιολογείται στο σύνολό της. Χρησιμοποιεί ως κριτήριο αξιολόγησης το κατά πόσον το κείμενο πραγματοποίησε τον επικοινωνιακό σκοπό για τον οποίο γράφτηκε.

 (β) Αξιολόγηση της Νοηματικής Συνεκτικότητας του Κειμένου

Όταν το κείμενο έχει πλήρη και ορθή εσωτερική δομή, τότε λέμε ότι έχει νοηματική συνεκτικότητα. Γι’ αυτό ως κριτήριο αξιολόγησης μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις υπερδομές των κειμενικών ειδών που παραθέτουν με οργανωμένο τρόπο τα δομικά στοιχεία του είδους τους.      

(γ) Αξιολόγηση της Γλωσσικής Συνοχής του Κειμένου

Ο όρος γλωσσική συνοχή χρησιμοποιείται εδώ κάπως ελεύθερα για να εκφράσει το βαθμό σύνδεσης ή κρουστότητας της γλώσσας του κειμένου. Ένας τρόπος για να εξεταστεί ο βαθμός γλωσσικής συνοχής ενός κειμένου είναι να μελετηθεί ο τρόπος σύνδεσης των προτάσεων, αν δηλαδή κυριαρχεί η κατά παράταξη ή η καθ’ υπόταξη σύνδεση.

(δ) Αυτοαξιολόγηση και Μεταγνωστική Αξιολόγηση Διαδικασιών

Συμπεράσματα                                                                         

Πρέπει να τονιστεί ότι, παρά τις αντίθετες απόψεις που ακούγονται κατά καιρούς,  η μελέτη  έχει καταδείξει ότι η εμπλοκή των μαθητών/τριών με τα πιο πάνω στάδια συγγραφής κειμένων όχι μόνο δεν περιορίζει, αλλά κεντρίζει κιόλας τη δημιουργικότητά τους. Τελικός σκοπός  είναι η «απεξάρτηση» του/της μαθητή/τριας -συγγραφέα από οποιαδήποτε καθοδήγηση, μέχρι όμως να το πετύχει κάποιος αυτό θα πρέπει να του παρέχεται κάθε δυνατή στήριξη και καθοδήγηση καθ’ όλη τη διάρκεια της συγγραφικής διαδικασίας. Τα νέα βιβλία, παρά τις ελλείψεις και παραλείψεις τους,  έχουν κάνει μια αρχή, συμβάλλοντας προς τη σωστή κατεύθυνση. Η αποτελεσματική εφαρμογή του κειμενοκεντρικού-διαδικαστικού μοντέλου παραγωγής γραπτού λόγου, όμως, εξαρτάται κατά κύριο λόγο από το διδακτικό χρόνο και ενέργεια που οι εκπαιδευτικοί θα αφιερώσουν σ’ αυτό.

Βιβλιογραφία

Ιορδανίδου,Α.(2006) Μαθαίνω να γράφω κείμενα, Αθήνα: εκδ. Μεταίχμιο Ιορδανίδου, Α., & Φτερνιάτη, Α. (2000). Επιστημονικές διδακτικές προτάσεις για το γλωσσικό μάθημα στο δημοτικό σχολείο. Αθήνα: Πατάκης.

Καλαβρουζιώτου,Δ.(2007) Παραγωγή γραπτού λόγου Ε΄ τάξη, Αθήνα: εκδ. Σαβάλλα Ματσαγγούρας, H. (2001) Κειμενοκεντρική προσέγγιση του γραπτού λόγου, Αθήνα: Γρηγόρης.             

Ματσαγγούρας (2004), Η. Κειμενοκεντρική Προσέγγιση του Γραπτού Λόγου,   Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη

 Σμυρνιωτάκης, Γ.(2006) Παραγωγή γραπτού λόγου Ε΄,ΣΤ΄ τάξη, Αθήνα, εκδ. οίκος:  Σμυρνιωτάκη