Τρία άρθρα για την ακριτική Ψέριμο και το κλειστό σχολείο της, γραμμένα από τη Μάχη Χριστoφoρίδου* που δημοσιεύτηκαν στο site www.humanstories.gr  το τέλος του περασμένου Νοεμβρίου 2018 ,τράβηξαν τον ενδιαφέρον μας.

*Μάχη Χριστοφορίδου

Από το 1997 ήταν η υπεύθυνη του φωτογραφικού αρχείου στην εφημερίδα «Αγγελιοφόρος». Παράλληλα, έγραφε ταξιδιωτικά ρεπορτάζ από τα μέρη που επισκέπτονταν όταν ταξίδευε με την οικογένεια της. Προσέγγιζε τον κάθε τόπο που επισκέπτονταν, μέσα από την ιστορία του αλλά και τις προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων που γνώριζε εκεί. Εξάλλου τι είναι η ιστορία ενός τόπου, πέρα από το σύνολο των προσωπικών ιστοριών των ανθρώπων του; Humans stories δηλαδή. Το 2011 έγραφε ταξιδιωτικά ρεπορτάζ για την ιστοσελίδα Egnatia Post

Τρία άρθρα άκρως ενδιαφέροντα, καλογραμμένα , που περιγράφουν με απλοϊκό και ελκυστικό τρόπο στοιχεία της ιστορίας της Ψερίμου αλλά και  του κλειστού σήμερα Σχολείου , μέσα από προσωπικές ιστορίες και αφηγήσεις ανθρώπων που τις  βίωσαν και τις  έζησαν .

 Τα δύο πρώτα άρθρα αναφέρονται στο κλειστό σχολείο του ακριτικού νησιού και φέρουν τίτλους  «Ψέριμος, η φωνή ενός κλειστού σχολείου» και  «Ψέριμος: η τελευταία μαθήτρια» . Το τρίτο άρθρο με τίτλο «Το δικαίωμα της επιλογής» την πρόθεση ενός νέου ζευγαριού να ζήσει μόνιμα στην Ψέριμο και τα εμπόδια που αντιμετωπίζει.

Ψέριμος, η φωνή ενός κλειστού σχολείου

Τα σχολεία στα μικρά μας νησιά, αποτελούν ελπίδα τους δύσκολους μήνες του χειμώνα. Όταν οι τουρίστες, τα ιστιοπλοϊκά και τα σκάφη φεύγουν,  τα φώτα σβήνουν κι έρχεται ο  δύσκολος χειμώνας της απομόνωσης. Μπορεί να κρατάει λίγο, αλλά τα προβλήματα και οι ελλείψεις είναι αρκετές. Η απομόνωση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη όταν το κράτος απουσιάζει. Δυστυχώς σε αυτά τα νησιά, το κράτος απουσιάζει εκκωφαντικά, χρόνια τώρα. Τα υποβαθμίζει, κλείνοντας ακόμη και τον τελευταίο συνδετικό τους κρίκο με αυτό. Τα μικρά σχολεία. Τα οποία μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, το ίδιο το κράτος φρόντισε να δημιουργήσει για να μη μείνουν τα παιδιά στην αμάθεια. Σήμερα τα εγκαταλείπει. Οδηγώντας τα παιδιά είτε στην αμάθεια, είτε στην εσωτερική μετανάστευση.

Το σχολείο της Ψερίμου, είναι ένα μικρό αλλά πολύ όμορφο σχολείο. Με πολλές όμορφες ιστορίες να μας διηγηθεί. Κτίστηκε στις αρχές του 1950 περίπου. Είχε κήπους φροντισμένους και παιδιά χαρούμενα. Ο κ. Νικόλας Καραβοκύρος, ήταν ένα από εκείνα τα χαρούμενα παιδιά, που πέρασαν τα σχολικά τους χρόνια, σε εκείνη την ταπεινή αυλή.

«Είχα τη τύχη να φοιτήσω σε αυτό το σχολείο τα σχολικά έτη 1957-1958 και κατόπιν τη τελευταία τάξη για μισή σχολική Χρόνια. Από αυτό το σχολείο έχουν βγει δάσκαλοι, παπάδες, Πλοίαρχοι Εμπορικού Ναυτικού. Δε θα πω πόσοι είναι και που έχουν φτάσει, διότι αν τους αναφέρω όλους, θα χρειαστεί σελίδα ολόκληρη. Φοιτούσαν 35 παιδιά τότε.  Ήταν μονοθέσιο και είχε έναν δάσκαλο, ο οποίος ήταν από τη Λέρο. Τον Αντώνη Ντανά. Κατόπιν, είχα τον Νικήτα Καραφυλλάκη. Το 1962 πήραμε απολυτήριο Δημοτικού περίπου οκτώ μαθητές εκ των οποίων οι πέντε δώσαμε εισαγωγικές εξετάσεις για το Γυμνάσιο και μπήκαμε όλοι. Από την δική μου χρονιά, αποφοιτήσαμε από το εξατάξιο Γυμνάσιο οι τέσσερις. Οι τρεις ακολουθήσαμε το επάγγελμα του ναυτικού. Γίναμε Πλοίαρχοι Εμπορικού Ναυτικού και ο τελευταίος έγινε επιχειρηματίας. Το Σχολείο μας, ήταν το ωραιότερο κτήριο. Με κήπους που τους είχε κάμει η δασκάλα η κύρια  Μαρία Τριπολητσότου. Εγώ δεν τη πρόλαβα» διηγείται ο κ. Νικόλας και συνεχίζει: «Το κτίσμα, ευρίσκεται στο βάθος του οικοπέδου που πρέπει  να είναι περίπου 1000τ.μ.. Από την εξώπορτα μπαίναμε σε ένα διάδρομο που δεξιά και αριστερά υπήρχαν άσπρες μαργαρίτες που ήταν σαν θάμνοι. Μπροστά από το σχολείο, στα δεξιά και αριστερά από τα σκαλοπάτια, ήταν οι κήποι με τις τριανταφυλλιές. Στο υπόλοιπο κτήμα υπάρχουν κυπαρίσσια και ελαιόδεντρα. Όλα αυτά είχαν φυτευτεί από την αείμνηστη Μαρία Τριπολιτσότου. Σπαταλούσε όλο το χρόνο της στη περιποίηση των λουλουδιών και των δένδρων. Όλα τα παιδιά με κουβάδες παίρναμε νερό από το πηγάδι. Ήταν πραγματικά στολίδι. Τώρα έχει καταντήσει σκουπιδότοπος».

 Το σχολείο της Ψερίμου έχει πια ερημώσει. Οι φθορές του χρόνου, είναι εμφανείς στους κήπους του και στο κτίριο. «Θλίβομαι». Μας λέει ο κ. Νικόλας και συνεχίζει: «πώς κατάντησε ερείπιο, το στολίδι της Ψερίμου; Αυτόν το ναό της μάθησης, η πολιτεία τον εγκατέλειψε στο έλεος του χρόνου, να φθείρεται και να ερημώνει».

Ο κ. Νικόλας ήταν συμμαθητής με τον πατέρα της τελευταίας μαθήτριας του σχολείου, της Αννούλας. Εύχεται μαζί με όλα αυτά τα παιδιά που πέρασαν και έπαιξαν σε αυτούς τους κήπους, να συντηρηθεί αυτό το μικρό σχολείο. Να γίνει χώρος πολιτισμού για τους ανθρώπους του νησιού. Και γιατί όχι, μπορεί κάποια στιγμή το κουδούνι του, να χτυπήσει ξανά και οι κήποι του, να γεμίσουν φωνούλες

Ψέριμος: η τελευταία μαθήτρια

Στην Εσχατιά του Αίγαιου, συναντάς την Ψέριμο. Βόρεια της Κω και νοτιανατολικά της Καλύμνου. Η συγκοινωνία το χειμώνα δύσκολη, ενώ το καλοκαίρι καθημερινή από τα κοντινά νησιά. Οι άνθρωποι του μικρού νησιού, ξέρουν να περιμένουν. Και να κάνουν υπομονή. Ήρεμες και απλές φιγούρες. Που δεν αντιδρούν, διότι έμαθαν να ζουν στην απομόνωση. Δέχτηκαν τη μοίρα που τους επέβαλαν.  Ακόμη κι όταν έκλεισε το Δημοτικό Σχολείο του νησιού. Το δέχτηκαν επειδή το θεωρούσαν αναμενόμενο. Αναμενόμενο αφού νέοι δεν υπάρχουν. Αναμενόμενο,  να μην τους δίνεται η ευκαιρία της μάθησης. Η ευκαιρία να ζήσουν στο νησί τους. Την κουκίδα τους. Εκεί που η τεράστια ζωγραφισμένη ελληνική σημαία επάνω στο βράχο υποδέχεται τους ταξιδιώτες.Εκεί θα συναντήσουμε την Άννα Μαύρου.

Η Άννα ήταν η 12χρονη τελευταία μαθήτρια του Δημοτικού σχολείου Ψερίμου.Το 2009 η Άννα μαζί με τη δασκάλα αλλά πάνω από όλα φίλη της, Χαρά Αγγελάτου, θα σφραγίσουν την πόρτα του σχολείου. To μήνυμα της τελευταίας δασκάλας, στον πίνακα του Δημοτικού σχολείου συγκινεί: «Τρίτη 16 Ιουνίου 2009. Κάθε μαθητής και κάθε δάσκαλος έχει αφήσει μέσα σε αυτή την αίθουσα ένα κομμάτι από την ψυχή του… Τα κομμάτια αυτά φτιάχνουν μια γλυκιά ιστορία, που ελπίζω να μην ξεχαστεί».  Ένα μήνυμα προφητικό. Γιατί το κράτος ξέχασε τους κατοίκους της Ψερίμου. Αφήνοντας τους στην αμάθεια.

Μετά την αποφοίτηση της Άννας, το κουδούνι του Δημοτικού δεν ξαναχτύπησε. Η τοπική άρχοντες έκαναν προσπάθειες να ανοίξουν την πύλη του με άλλους τρόπους, πιο σύγχρονους. Πιο οικονομικούς για την ελληνική πολιτεία. Διότι ήθελαν να το κρατήσουν ζωντανό.

Το 2009 η Νομαρχία Δωδεκανήσου σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Αιγαίουανέλαβαν την πρωτοβουλία να δημιουργήσουν στο υπάρχον σχολείο της Ψερίμου, ένα τηλεσχολείο. Ένα πιλοτικό πρόγραμμα όπου καθηγητές από τη Ρόδο θα έκαναν μάθημα, μέσω του διαδικτύου σε μαθητές αλλά και κατοίκους του μικρού νησιού τις απογευματινές ώρες. Μάλιστα στο μικρό σχολείο της άγονης-γόνιμης γραμμής, εγκαταστήσανε τότε εξοπλισμό τηλεμάθησης για την εφαρμογή της πρωτοβουλίας και εκπαιδεύσανε του ενδιαφερομένους για τον χειρισμό τους. Οι κάτοικοι του νησιού ήταν ενθουσιασμένοι με την πρωτοβουλία. Παράλληλα το Πανεπιστήμιο Αιγαίου είχε επεξεργαστεί το πρόγραμμα για την κατάρτιση των παιδιών και των εκπαιδευτικών επί της τηλεμάθησης. Γιατί θέλανε, τη σχολική περίοδο 2010 -2011, το κουδούνι του σχολείου να ηχήσει και στην Ψέριμο. Έστω και μέσα από την οθόνη ενός υπολογιστή. Δυστυχώς  όμως, το όλο εγχείρημα δεν προχώρησε ποτέ.  Το υπουργείο δεν έδωσε την έγκρισή του. Το σχολείο της Ψερίμου δεν άνοιξε ποτέ ξανά. Άφησε τους κατοίκους του στην αμάθεια. Σύμφωνα με την Άννα, έγιναν κάποια μαθήματα αγγλικών για ένα μήνα και μετά το πρόγραμμα σταμάτησε χωρίς να τους πει κανείς τίποτα. Ο ενθουσιασμός της τοπικής κοινωνίας μετατράπηκε σε απογοήτευση. Η Άννα δεν κατάφερε να συνεχίσει το σχολείο. Το κράτος την τιμώρησε διότι δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να πάει σε Γυμνάσιο της Καλύμνου.  Οι γονείς της είχαν εφτά παιδιά και κανένα δεν κατάφερε να προχωρήσει πέρα από το δημοτικό.

Το δικαίωμα της επιλογής

Στις αρχές του 19αιώνα τα σχολεία ξεφυτρώναν σαν μανιτάρια στις υπόδουλες περιοχές. Τα σχολεία στα νησιά μας, χτίστηκαν με χρήματα ευεργετών, που φέρουν το όνομα τους ή με την συνδρομή της κοινότητας, των ταπεινών ξενιτεμένων και με την προσωπική εργασία των ντόπιων. Σήμερα όμως, τα σχολεία κλείνουν. Κι όσο εύκολα σφραγίζουν τις πόρτες των σχολείων τόσο δύσκολα τις ανοίγουν. Ακόμη, κι αν υπάρχουν νέοι που θέλουν να επιστρέψουν και με την οικογένεια τους να κάνουν μία νέα αρχή. Βρίσκουν πάντα απέναντι τους τον «αρνητισμό» του ελληνικού κράτους.

Ο Λευτέρης Πιζάνιας, είναι Καλύμνιος. Σπούδασε ξυλογλυπτική αλλά τώρα αρμενίζει τις θάλασσες για να ζήσει την οικογένεια του. Ο Λευτέρης δεν είχε σχέση με το νησί της Ψερίμου. Δεν το είχε επισκεφτεί ποτέ του. Μέχρι που παντρεύτηκε την καλή του, την Ευδοκία. Η Ευδοκία μεγάλωσε στο νησί της Ψερίμου όπου και πήγε σχολείο. Τότε στο δημοτικό είχε πέντε παιδιά. Τέσσερα αγόρια και την Ευδοκία. Η Ευδοκία έχει εφτά αδέλφια. Ο πατέρας της, ήταν κτηνοτρόφος. Οπότε, δεν υπήρχε η δυνατότητα να φύγουν από το νησί λόγω εργασίας. Κι έτσι η Ευδοκία δεν πήγε στο Γυμνάσιο, αφού το νησί δε διέθετε Γυμνασιακές τάξεις. Ο Λευτέρης, αγάπησε το μικρό νησί αμέσως και όταν τα δύο παιδιά παντρεύτηκαν και απέκτησαν μία κόρη, αποφάσισαν να ζήσουν στην Ψέριμο. Ήθελαν η μικρή τους, να πάει στο σχολείο που είχε πάει και η μητέρα της. Κάτι πολύ ενθαρρυντικό, γιατί με αυτόν τον τρόπο -θεωρητικά βέβαια- θα άνοιγε ξανά το μικρό σχολείο.

Ήθελαν όμως, να ζήσουν στο δικό τους σπίτι κι όχι στο σπίτι των γονιών τους. Ο Λευτέρης δεν έχασε ευκαιρία. Ξέρει άλλωστε να παλεύει και να αγωνίζεται. Συνάντησε τον δήμαρχο στο καραβάκι της γραμμής, και του εξιστόρησε την απόφαση τους.  Ο δήμαρχος ήταν θετικός στην παραχώρησή κάποιου χώρου για να κατοικήσει η οικογένεια, όμως όταν τέθηκε το αίτημα να ανοίξει ξανά το σχολείο, η απάντηση του δημάρχου ήταν αρνητική. «Είναι δύσκολο». Είπε απλά στο Λευτέρη.Ο Λευτέρης όμως δεν το βάζει κάτω και όταν άλλαξε η κατάσταση και ανέλαβε νέος δήμαρχος, προσπάθησε ξανά. Μάταια όμως. Η απάντηση για άλλη μια φορά, ήταν αρνητική. Ο Λευτέρης μαζί με την Ευδοκία έκαναν και αίτηση για ενοικίαση οικοπέδου από το δήμο για καλλιέργεια στο νησί, για τριάντα χρόνια. Γιατί η Ψέριμος είναι ένα εύφορο νησί για καλλιέργεια σε σχέση με την άγονη Κάλυμνο, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Λευτέρη. Μέχρι σήμερα όμως, ενώ του δόθηκε το οικόπεδο από το δήμο, συναντάει απανωτά εμπόδια.  Εμπόδια που έχουν σκοπό να τον απογοητεύσουν, για να παραιτηθεί από την προσπάθεια.

Ο Λευτέρης αυτήν την περίοδο βρίσκεται πολύ μακριά από την οικογένεια του, στις ακτές της Γαλλίας. Στις γιορτές δε θα είναι μαζί τους. Θα ταξιδεύει. Η Ευδοκία και τα δυο της παιδιά, περιμένουν να κλείσουν τα σχολεία για να  περάσουν τις γιορτές στο νησί της Ψερίμου. Μαζί με τους παππούδες. Η μεγάλη τους είναι δέκα ετών και το αγοράκι τους επτά.

Η ζωή στο νησί το χειμώνα είναι δύσκολη, αλλά επιθυμούν να ζήσουν εκεί.  Να δημιουργήσουν. Διότι αγαπούν το νησάκι τους, το πονάνε. «Είναι διαφορετικό το χρώμα του νησιού το χειμώνα». Μας λέει ο Λευτέρης με νοσταλγία. Οι τοπικοί όμως ηγέτες, προτιμούν να το κρατούν στην απομόνωση. Δε θέλουν, οι νέοι να επιστρέψουν στο νησί. Δημιουργούν εμπόδια και τους κρατούν μακριά. Μέχρι να βαρεθούν. Να κουραστούν και να παραιτηθούν. Δεν το βάζουν όμως οι νέοι εύκολα κάτω. Πέφτουν, αλλά σηκώνονται πιο δυνατοί.  Ο Λευτέρης επιθυμεί να επιστρέψουν στο μικρό νησί μαζί με την οικογένεια του. Να ασχοληθεί με το επάγγελμα που σπούδασε, την ξυλογλυπτική και να μεγαλώσουν τα παιδιά τους στην Ψέριμο. Στο μικρό νησί με τη μεγάλη ιστορία. Και όπως σωστά επισημαίνει ο ποιητής. «Ναι, ο Παράδεισος δεν ήταν μια νοσταλγία. Ούτε, πολύ περισσότερο, μια ανταμοιβή. Ήταν ένα δικαίωμα».