Το Κάστρο της Χώρας Καλύμνου (2ο Μέρος*) – Του Μιχάλη Κουτελλά

1721

*Το 1ο Μέρος μπορείτε να το διαβάσετε πατώντας εδώ

2ο ΜΕΡΟΣ

Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΝΑΟΙ

Τα ισχυρά τείχη του Κάστρου περικλείουν στο εσωτερικό τους έναν πυκνοδομημένο οικισμό, ο οποίος υπολογίζεται ότι μπορούσε να φιλοξενήσει περίπου 1200-1500 κατοίκους. Τα σπίτια είναι κυρίως μικρών διαστάσεων, κτισμένα το καθένα σε επαφή με τα γειτονικά του και μερικά κολλητά στο τείχος. Πολλά έχουν δικές τους στέρνες, για τη συλλογή του βρόχινου νερού. Σε καλύτερη κατάσταση διατηρούνται τα οικοδομήματα στο βόρειο ήμισυ του οικισμού. Αυτό οφείλεται στο γεγονός, ότι τα κτίσματα του νότιου μέρους χρησίμευσαν ως πηγές έτοιμου οικοδομικού υλικού για τα σπίτια του οικισμού της Χώρας, όταν αυτή άρχισε να κτίζεται στις αρχές του 18ου αιώνα.

Το Κάστρο διέθετε δύο ελαιοτριβεία, όπου οι κάτοικοί του άλεθαν τις ελιές τους και παρήγαγαν το απαραίτητο για τις καθημερινές τους ανάγκες λάδι. Κοντά στην πύλη σώζεται η μεγάλη πέτρινη γούρνα από το ένα ελαιοτριβείο. Το άλλο ελαιοτριβείο βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του Κάστρου, κοντά στα εκκλησάκια της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και του Αγίου Νικολάου.

Μέσα στο κάστρο διατηρούνται σε καλή κατάσταση δέκα συνολικά μικρά εκκλησάκια. Το εσωτερικό των επτά από αυτά κοσμείται με βυζαντινής τεχνοτροπίας τοιχογραφίες. Τα ναΰδρια αυτά διατηρούνται έως σήμερα, χάρη στην ευλάβεια των κατοίκων της Χώρας, μετά την οριστική εγκατάλειψη της καστροπολιτείας. Όμως η υπερβολική ευλάβεια στα πλαίσια της καθαριότητας και του ευπρεπισμού, οδήγησε στο να καλυφθεί μεγάλο μέρος των τοιχογραφιών από ασβεστοεπιχρίσματα.

Η κατοίκηση στον χώρο του Κάστρου της Χώρας συνεχίστηκε και κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας (1523 – 1912). Εδώ μάλιστα διέμενε και ο Τούρκος Αγάς, δηλαδή ο εκπρόσωπος της οθωμανικής διοίκησης στην Κάλυμνο.

Με την πάροδο όμως του χρόνου και τη σταδιακή αύξηση του πληθυσμού, οι κάτοικοι αρχίζουν από τα μέσα του 18ου αιώνα και μετά να βγαίνουν απ’ αυτό και να χτίζουν σπίτια στις παρυφές του, στην περιοχή της Χώρας, μια και η πειρατεία είχε σχεδόν εκλείψει από τον αιγαιακό χώρο αυτή την εποχή. Ως πηγή μάλιστα έτοιμου οικοδομικού υλικού χρησίμεψαν και τα σπίτια του νότιου τμήματος του κάστρου, που γι’ αυτό το λόγο είναι εντελώς κατεστραμμένα.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ  ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΔΕΙΞΗΣ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

Οι πρώτες επεμβάσεις στο κάστρο έγιναν την περίοδο 1991-1995, όταν αυτό συμπεριελήφθη στο πρόγραμμα του Υπουργείου Αιγαίου, για την “ανάδειξη χώρων αναγνωρισμένου αρχαιολογικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος στην περιοχή του νοτιοανατολικού Αιγαίου”. Συγκεκριμένα πραγματοποιήθηκαν μεγάλης έκτασης στερεωτικές επεμβάσεις και συμπληρώσεις στα τείχη, αποκαταστάθηκε η κύρια πύλη εισόδου, στεγανοποιήθηκε εσωτερικά η μεγάλη δημόσια ανατολική κινστέρνα, διαμορφώθηκε κατάλληλα ο χώρος υδροσύλλεξης αυτής και πραγματοποιήθηκαν επεμβάσεις καθαρισμού και συντήρησης στις εξωτερικές επιφάνειες των ναϋδρίων, οι οποίες συνεχίστηκαν έως και το 1998. Επίσης κεραμώθηκαν οι στέγες των περισσοτέρων από τα δέκα εκκλησάκια

Συστηματικές εργασίες υλοποιήθηκαν στα πλαίσια του προγράμματος “Κάστρων Περίπλους” του γενικότερου ευρωπαϊκού προγράμματος “Interreg II Ελλάδος – Ιταλίας”, την περίοδο 1999-2001 από το Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων. Στα πλαίσια του προγράμματος αυτού πραγματοποιήθηκαν  σημαντικές εργασίες στο χώρο του Κάστρου της Χώρας. Συγκεκριμένα αποχωματώθηκε και στη συνέχεια λιθοστρώθηκε ο χώρος εσωτερικά της πύλης και οικοδομήθηκε το φυλάκιο στον χώρο της εισόδου, ανακατασκευάστηκαν τα δύο βασικά λιθόστρωτα μονοπάτια του οικισμού, αναστηλώθηκαν επτά κτίρια στην κεντρική γειτονιά του κάστρου και ηλεκτροφωτίστηκε εσωτερικά και εξωτερικά ο χώρος του Κάστρου. Δυστυχώς όμως τα αναστηλωμένα κτίρια παρέμειναν αναξιοποίητα, με εξαίρεση τα δύο, τα οποία λειτούργησαν για κάποια χρόνια ως επισκέψιμος μουσειακός χώρος

ΒΑΝΔΑΛΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΔΟΛΙΟΦΘΟΡΕΣ

Δυστυχώς όμως το τεράστιο έργο που πραγματοποιήθηκε για την ανάδειξη του Κάστρου της Χώρας είχε οδυνηρή και άκρως απαξιωτική κατάληξη. Μέσα στο 2012 έγιναν εκτεταμένες δολιοφθορές και βανδαλισμοί στο ηλεκτρολογικό δίκτυο και τα αναστηλωμένα κτίρια. Επρόκειτο για εκτεταμένες καταστροφές στα καλώδια διανομής ρεύματος, στους προβολείς φωτισμού του τείχους, των εκκλησιών και των κτιρίων, καθώς και των φωτιστικών σωμάτων των μονοπατιών. Τα καλώδια αφού αποξηλώθηκαν, απογυμνώθηκαν και κάηκαν με σκοπό την αφαίρεση του χαλκού που εμπεριέχετο στο εσωτερικό τους. Πραγματοποιήθηκαν επίσης διαρρήξεις σε όλα τα αναστηλωμένα κτίρια, από τα οποία αποξηλώθηκαν και διαλύθηκαν όλες οι κλιματιστικές μονάδες, με σκοπό την αφαίρεση των χάλκινων μερών τους. Κλάπηκε τέλος ακόμη και ο μηχανολογικός εξοπλισμός του συστήματος ύδρευσης του Κάστρου.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Σήμερα η εντυπωσιακή καστροπολιτεία αποτελεί έναν εκτεταμένο ερειπιώνα, έναν τόπο ιστορικής μνήμης, που ξαναζωντανεύει μόνο κατά την τέλεση των κατ’ έτος θρησκευτικών λειτουργιών τις ημέρες εορτασμού των δέκα μικρών εκκλησιών του.

Θα πρέπει όμως, πέρα από την Αρχαιολογική Υπηρεσία και η Τοπική Αυτοδιοίκηση και κυρίως η τοπική κοινωνία του νησιού να ενδιαφερθούν έμπρακτα, να αγκαλιάσουν και να υποστηρίξουν την αποκατάσταση και την αξιοποίηση του Κάστρου της Χώρας. Αποτελεί χρέος όλων η συντήρηση, η ανάδειξη και η προβολή του σπουδαίου αυτού μνημειακού χώρου της Καλύμνου, ο οποίος δύναται συνάμα να αποτελέσει σημαντικό πόλο έλξης επισκεπτών.

ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ:

Το παραπάνω πληροφοριακό υλικό προέρχεται από τις εξής δημοσιεύσεις του Αρχαιολόγου Μιχαήλ Ι. Κουτελλά:

  1. Τα Ιπποτικά Κάστρα της Καλύμνου περιοδικό CORPUS τεύχος 18 (Ιούλιος 2000), σ. 84-87.
  • Τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά κάστρα της Καλύμνου, Καλυμνιακά Χρονικά τόμος ΙΣΤ’ (2005), σ. 427-446.
  • Οικοδομικές Φάσεις των Οχυρώσεων του Κάστρου Χώρας Καλύμνου, Καλυμνιακά Χρονικά τόμος Κ’ (2014), σ. 53-111.