Η γλώσσα, πέρα από μέσο επικοινωνίας, αποτελεί ζωντανό φορέα μνήμης και πολιτισμού. Κάθε λέξη, ιδιαίτερα όταν αναδύεται από τα σπλάχνα της λαϊκής παράδοσης, κουβαλά στις πτυχές της όχι μόνο νοήματα, αλλά και βιώματα, αξίες, τρόπους ζωής. Στην Κάλυμνο, έναν τόπο όπου η παράδοση παραμένει στενά δεμένη με την καθημερινότητα, η ντοπιολαλιά δεν είναι απλώς γλωσσικό ιδίωμα· είναι ταυτότητα, είναι ψυχή.
Στο παρόν λαογραφικό άρθρο του Γιάννη Αντ. Χειλά, Δασκάλου και Υπευθύνου του Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου, φωτίζεται με θαυμαστό τρόπο η λέξη «η πάντα», όπως αυτή καταγράφεται στο βραβευμένο «Λεξικό του Ιδιώματος της Καλύμνου». Πρόκειται για μια λέξη που, αν και φαινομενικά απλή, φανερώνει το πλούσιο εννοιολογικό βάθος και την εκφραστική δύναμη της καλυμνιακής λαλιάς. Από την αρχική ιταλική της ρίζα (banda), η «πάντα» μεταμορφώνεται και ζωντανεύει μέσα στον λόγο των νησιωτών, αποκτώντας πλήθος σημασιών: από πλευρά και μεριά, μέχρι χώρο, στολίδι, προστασία, μνήμη, ακόμα και στάση ζωής.
Το άρθρο μας ταξιδεύει σε εικόνες της δεκαετίας του ’50, σε παραδοσιακά καλύμνικα σπίτια με το εικονοστάσι στη γωνιά και τις πάντες να κοσμούν τις κάμαρες· σε σφουγγαροκάικα όπου οι δύτες ξεχώριζαν «από την πάντα τους»· σε παιδικές αλάνες με παιχνίδια από λαστιχένιες «πάντες». Παράλληλα, μέσα από φράσεις, ναυτικά παραγγέλματα, λαϊκές εκφράσεις και παραβολές, ξετυλίγεται ένας ολόκληρος κόσμος που ενώνει την καθημερινότητα με τη θαλασσινή μοίρα του τόπου.
Η «πάντα», λοιπόν, δεν είναι μόνο αντικείμενο ή γλωσσική έννοια. Είναι καθρέφτης του Καλύμνιου πολιτισμού· μια λέξη που συμπυκνώνει το πώς οι άνθρωποι του νησιού βίωναν την οικογένεια, τη δουλειά, την πίστη, τη συντροφικότητα, αλλά και τη διαμάχη ή την κοινωνική θέση. Μια λέξη που, μέσα από την ευρηματικότητα της λαϊκής θυμοσοφίας, αποκτά διαστάσεις φιλοσοφικές, κοινωνικές και βαθιά ανθρώπινες.
Με πλούσιο φωτογραφικό υλικό και με γλαφυρή αφήγηση, ο συγγραφέας μάς καλεί σε μια νοσταλγική αλλά και ουσιαστική «επίσκεψη» σε αυτό το γλωσσικό θησαυρό. Η μελέτη της «πάντας» δεν είναι απλώς μια φιλολογική άσκηση· είναι μια αφορμή να ξανασυνδεθούμε με τον κόσμο που αφήσαμε πίσω, με αξίες που κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε και με μια παράδοση που, όσο κι αν αλλάζουν οι καιροί, εξακολουθεί να μας καθορίζει.
Η «πάντα» δεν είναι απλώς μια λέξη. Είναι η ίδια η Κάλυμνος, με όλες τις πλευρές, τις μνήμες και τα μυστικά της
Η πάντα
Μια λέξη από το «Λεξικό του Ιδιώματος της Καλύμνου», που καταδεικνύει τη δυναμική και το εύρος της χρήσης των ίδιων ακριβώς λέξεων, στην εννοιολογική διαφοροποίηση του λόγου, αλλά και που δίνει το «στίγμα» της πλούσιας Πολιτισμικής Παράδοσης της Καλύμνου.
« Αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επίσκεψις» Αντισθένης
«Ος αν τα ονόματα είδη, είσεται και τα πράγματα» Πλάτων
Aς κάνουμε λοιπόν μια «επίσκεψη» στη λέξη «η πάντα» και να την αφήσουμε να μας ξεναγήσει απ’ όλες της τις πάντες της – τις πλευρές της:
Η λέξη πάντα (η), ουσιαστικό, γένους θηλυκού. Από το ιταλικό banda που σημαίνει στην βασική της έννοια πλευρά, μεριά – χώρος, άκρη, αλλά και… με τόσες άλλες ερμηνείες, που είναι να θαυμάζει και να απορεί κανείς, πώς η λαϊκή θυμοσοφία και όχι αυτή των λόγιων γραμματιζούμενων, έδωσε τέτοια δυναμική και διάσταση στον Καλύμνικο λόγο και στην έκφραση!
Τη λέξη η πάντα θα πρέπει να την ξεχωρίσουμε από τις συνώνυμες μ’ αυτήν λέξεις:
α) Το χρονικό επίρρημα «πάντα» που σημαίνει πάντοτε, παντοτινά, αιωνιότητα. «Πάντοτε νυν και αεί και εις πάντας τους αιώνας των αιώνων…»
β) το πάντα, ουσιαστικό, η ξεχωριστή σε ομορφιά λευκή αρκούδα με τις μαύρες χαρακτηριστικές γραμμές στο στήθος και τα μαύρα πόδια. που ζει στα μέρη της Ν.Α. Ασίας – Κίνας και που τόσος αγώνας δίνεται για τη διάσωση αυτού του είδους
γ) Η επιμεριστική αντωνυμία ο πας (ό καθένας και όλοι γενικά) η πάσα (η κάθε μια και ολόκληρη – όλη) φρ. Είπε την πάσα αλήθεια. το παν, πληθ. τα πάντα, που σημαίνει όλα γενικά «τα πάντα εν σοφία εποίησας»
φρ. = « Του έλαχε μεγάλη καταστροφή. Έχασε τα πάντα, ό,τι είχε και δεν είχε!»
* * *
Οι εννοιολογικές διαφοροποιήσεις της:
η πάντα, α) Το πλευρό, τα πλευρά, τα πλευρικά τμήματα του σώματος (θώρακα) Φρ. – « Έπεσε και χτύπησε στη δεξιά του πάντα.», «πονά την (μ)πάντα του.»,
β) πάντα (η) η μεριά = ο χώρος
Φρ. = « Τι γυρεύεις εδώ; Πάνε στην πάντα σου!
η πάντα των πλεούμενων Τα πλευρικά, τμήματα των πλεούμενων από την ίσαλο γραμμή και πάνω και από εκεί που σβήνει το γάρμπος τη πλώρης – μάσκας, έως εκεί που αρχίζει το κλείσιμο της γυρτής πρύμνης
Φρ. α) – «Με το που σχολούσαμε ’που τη δουλειά (ψάρεμα σφουγγαριών), πέφταμε με την πάντα (δίπλα) στο ντεπόζιτο και ρίχναμε πάνω τα σφουγγάρια.»
β) = «Μπήκαμε στο λιμάνι κι αράξαμε το καΐκι με την πάντα (πλευρά) στο μουράγιο, για να ξεφορτώσουμε τα εμπορεύματα.
« Πάνε πάντα – πάντα» α) Πάνε πλάι – πλάι, βαδίζουν δίπλα = δίπλα.
Φρ. = « Όταν βγαίναμε για περίπατο πάντα (πάντοτε) βαδίζαμε πάντα =πάντα (πλάι = πλάι»
β) « Πάνε πάντα = πάντα» Είναι ισάξιοι, ισοδύναμοι
Φρ. α) – « Και τα δυο καΐκια στο αρμένισμά τους πάνε «πάντα – πάντα» (πλάι – πλάι, με την ίδια ταχύτητα). π.χ. όπως και οι δρομείς που χρειάζεται photo finish για να διαπιστώσεις ποιος ξεχωρίζει.
Φρ. β) – « Ο Γιάννης και ο Μιχάλης είναι πολύ καλοί μαθητές. Στις επιδόσεις τους πάνε πάντα – πάντα, παίρνουν τους ίδιους βαθμούς (είναι ισάξιοι)
γ) «πάνε πάντα – πάντα» Είναι όμοιοι = συν – ταιριάζουν, και συμπορεύονται., Είναι αυτό ακριβώς που εκφράζεται μέσα από λόγο του Πλάτωνα στο «Συμπόσιο» 195 Β : «όμοιος ομοίω αεί πελάζει» (ο όμοιος τον όμοιό του πάντοτε πλησιάζει»
« Κάμε στην πάντα» , έλα στην άκρη, φύγε, παραμέρισε, απομακρύνσου.
Φρ. = «Κάμε στην πάντα, γιατί θα σε πατήσει κανένα αυτοκίνητο.
« Πάει πάντα – πάντα» Βαδίζει = πηγαίνει στην άκρη άκρη του δρόμου.
« Πάει με την πάντα», ή «πάει μονόπαντα» ή «είναι μονόπαντος» Βαδίζει γέρνοντας απ’ τη μια πλευρά. Είναι ανήμπορος ή επιμένει να βρίσκεται πάντα (πάντοτε) στη μια πλευρά. Μτφ. είναι μονόχνωτος, εμμένει στις μονόπλευρες θέσεις του και δεν μεταπείθεται εύκολα!
Φρ. – « Τα πολλά κουμάντα,(οι πολλές γνώμες) το καράβι με την πάντα» (γέρνει προς τη μια πλευρά και κινδυνεύει να βουλιάξει)
«Τον έκοψε η πάντα του» (έπαθε πλευρίτιδα – βαρύ κρύωμα στα πλευρά και απεβίωσε)
Φρ. = « Ήκατσε στο ρέμα (μέρος ρεματικό με παγερό αγέρα) άρπαξε πούντα –πούντιασε- κρύωσε και τον έκοψε η πάντα του»
«όρστα λα (μ)πάντα» ναυτικό παράγγελμα. Τα ιστιοφόρα πλεούμενα = τα «πανάδικα» πάντα (πάντοτε) αρμένιζαν με «βολτάγια» έχοντας τον άνεμο και το κύμα μπρος στην μάσκα της πλώρης και μέρος της πάντας – πλευράς του πλοίου, δηλ. πλαγιομετωπικά = «πρωτοδεύτερα» για να αξιοποιούν το φύσημα του αγέρα στα πανιά, λοξοδρομώντας υπό γωνία, κάνοντας βολτάγια. Σαν ο καπετάνιος έκρινε πως θα πρέπει το πλεούμενο ν’ αλλάξει κατεύθυνση, τότες πρόσταζε = «όρτσα λα (μ)πάντα» και ο τιμονιέρης πανέτοιμος έστριβε το τιμόνι και ορτσάριζε = ύψωνε την πλώρη πάνω στον καιρό (άνεμο και κύμα) = «κατάπλωρα» και την κατάλληλη στιγμή που θα «φύλλιαζε», θα τρεμόπαιζε το πανί, που ήταν κάθετο στην κατεύθυνση του αγέρα, να γίνει το στρίψιμο, η αλλαγή πλεύσης, δηλ. πορεία με την τη μάσκα της πλώρης και των πλευρών πάνω στον αέρα και το κύμα.
«Κόβει η πάντα του» : Λέγεται γι αυτόν :
α) που είναι ικανός, ξεχωρίζει απ’ τους άλλους και έχει τη δική του αξία.
Φρ. – «Μηχανικούρα (καλός σκαφανδροδύτης) το Εργάλι κόβει η πάντα του!»
Ερμηνεία. Η παραπάνω φράση προκύπτει από: Στα σφουγγαροκάικα ο κάθε δύτης, εάν είχε τσουρμάρει και εργαζόταν ως «κοπέλι», δηλ. με ποσοστά «επί των αλιευθησομένων υπ’ αυτού σπόγγων», τα σφουγγάρια που έβγαζε τα τοποθετούσε στη δική του «πάντα», στο δικό του ξεχωριστό χώρο. Έτσι φαινόταν ότι «η πάντα του έκοβε» σε αποδοτικότητα, καθώς και η ικανότητα του καλού – του μαγγιόρου δύτη, που πραγματικά άξιζε της φήμης του,
β) έχει τη δική του = τη δική της ομορφιά ή την αξία του -της
Φρ. = « Έμορφη κοπέλα η Μαρζά. Έκοβε η πάντα της, ήταν και φρένιμη, γι αυτό και πλάνεψε το λεβέντη το Θωρή»!
«πάντα με» , προστακτική του ρήματος παντώ (εμποδίζω, αποτρέπω, συγκρατώ, προστατεύω) Φρ. α) = «Τα πολλά νερά της βροχής παντά τα ( τα συγκρατεί) ο μαντρότοιχος του χωραφιού μου» Φρ. β) = « Το Εργάλι κυνη(γ)ά με. Έμπα ‘πο μπροστά μου και «πάντα με» (προστάτεψέ με), μη με πιάσει και με δείρει» γ) Πάντα το καΐκι, ( συγκράτησε – απότρεψέ το) μην τρακάρει στο μουράγιο!
***
Η πάντα – οι πάντες τοίχου
α) Μάλλινα ή μεταξωτά ή βελούδινα υφαντά, διακοσμημένα με παραστάσεις από τη ζωή της Αραπιάς, όπως καμηλιέρηδες στις οάσεις με φόντο πυραμίδες, χανούμες- χανούμισσες να χορεύουν στις χάιμες (σκηνές βεδουίνων) ή στα χαρέμια και τους βεδουίνους ή τους πασάδες, ξαπλωμένους «πασαλίδικα» σε μεταξωτές «μαξελάρες», να καπνίζουν αρειμάνια το ναργιλέ τους κ.α .
Δεν έλειπαν και παραστάσεις με εξωτικά πουλιά και ζώα της τροπικής ζούγκλας (παγώνια, ελάφια, λιοντάρια κ.α.), Επίσης σκηνές από τη ζωή του Χριστού (ο Μυστικός Δείπνος, Ο Χριστός που ευλογεί τα παιδιά κ.α) καθώς και από λαϊκά παραμύθια και ιστορίες.
Τέτοιες «πάντες» – «ταξιέρικα» τα έλεγαν = τις έφερναν δώρα στις γυναίκες τους οι ταξιδεμένοι, αλλά και οι σφουγγαράδες, όταν γύριζαν από τη Μπαρμπαριά και τις τοποθετούσαν ως διακοσμητικό πίνακα στην πάντα- πλευρά του κρεβατιού,
Η πάντα – οι πάντες της σφενδόνας
β) Τα «λάστιχα» της σαΐτθας = σφενδόνας. Μια «πάντα» για κάθε πλευρά του διχαλωτού σαϊτθόξυλου. Και βέβαια για να είναι μια σαΐτθα καλή έπρεπε, οι «πάντες» της να είναι από καλό λάστιχο, που να τεντώνει, χωρίς να «σταματά» για να μπορεί ο κυνηγός καταβάλλοντας περισσότερη δύναμη, να στοχεύει αλλά και έχει αποτέλεσμα η «σαϊτσά»! Τέτοιες πάντες = «λάστιχα» έφερναν οι απόδημοι Καλύμνιοι από το εξωτερικό, από κει που δούλευαν, από λάστιχα αυτοκινήτων, λάτρεις και αυτοί του κυνηγιού· με τις σαΐτθες μεγάλωσαν! Ήταν το καλύτερο δώρο για τους φίλους τους. Πάντες επίσης έφτιαχναν και από το λαστιχένιο φορέμα του σκαφανδροδύτη, από τα επιμάνικα και από το τμήμα εκείνο που στεγανοποιείται η περικεφαλαία στον θώρακα. Σε τέτοιο σημείο έφτανε το πάθος για το κυνήγι, που κατάστρεφαν τα «φορέματα», πολύτιμα κειμήλια της σφουγγαροσύνης, χάρη της σαΐτθας!
Το παιχνίδι της «μονής πάντας»
Παιχνίδι που παιζόταν στις αλάνες από παιδιά με μια πάντα – «μονή πάντα» λαστιχένια, σαν κι αυτή της σαΐτθας – σφενδόνας, η οποία στην μια άκρη είχε δεθεί σαν θηλιά και στην άλλη, στο πίσω μέρος, διπλό και τριπλό στριμμένο = διπλωμένο δέσιμο του λάστιχου για να βαραίνει. Τα παιδιά κρατώντας ένα μυτερό ξύλο από κλωνί, περνούσαν σ’ αυτό τη θηλιά της «πάντας» και τεντώνοντάς την, την άφηναν
Η δική μας πάντα, η δική μας πλευρά, το «λημέρι» μας και… η άλλη πάντα, των άλλων.
Πιστεύω ότι δόθηκε, όσο ήταν μπορετό, ο πλούτος της λεξικολογική και ερμηνευτικής σημασίας της λέξης «πάντα», στηριζόμενη όπως προαναφέρθηκε στη λαϊκή θυμοσοφία των απλών Καλύμνιων. Όμως η δυναμική της δε σταματά εδώ. Οι προεκτάσεις της απλώνονται σε όλο το εύρος της κοινωνικής και πολιτικής ζωής μας.
Αλήθεια, αναλογιστήκαμε ποιος και γιατί βρίσκεται στην πάντα (πλάι = δίπλα) μας; Βαδίζουμε = πορευόμαστε «πάντα πάντα» (πάμε μαζί), αλλά και σε ποια «πάντα» = μεριά βρισκόμαστε εμείς και εάν θα έπρεπε να βρισκόμαστε; Μερικές σκέψεις γι αυτό:
Πρώτα το άλλο μισό της άλλης πάντας μας, της άλλης πλευράς μας, η σύντροφός μας. Από τη δική μας – «πάντα» – πλευρά δεν δημιουργήθηκε; Στην πάντα μας – δίπλα μας η φαμελιά, οι συγγενείς, οι φίλοι, γνωστοί, ομοϊδεάτες, σύντροφοι, συναγωνιστές, το σινάφι μας, η κοινωνία ολάκερη. Πάμε όμως πάντα = πάντα (πλάι = πλάι), συνοδοιπόροι με οδηγό τις αρχές και τις αξίες που «έστησαν» με αγώνες και θυσίες οι παλιές γενιές και είχαν ως κανόνα ζωής; Συνεργαζόμαστε άδολα με αγάπη, αλληλεγγύη, σύμπνοια ή κρατάμε την «λόγχη» για να κεντήσουμε στην πάντα = πλευρά» ο ένας τον άλλον, απ’ την άλλη την αντίθετη πάντα; Αγωνιζόμαστε να γίνουμε άξιοι, ικανοί, παραγωγικοί στο έργο μας, και αξιοπρεπείς για «να κόβει η πάντα μας»; ή βολευόμαστε, δουλοπρεπείς, στην πάντα κάποιων, που κι αυτοί καιροσκόποι, συμφεροντολόγοι και συζυαστές (γερακοειδή πουλιά που συζυγιάζονται – ισορροπούν στον αέρα) καιροφυλακτώντας – μπαλατζάρουν, για να βρεθούν, ευκαιριακά, στην πάντα (πλευρά) της εκάστοτε εξουσίας ;
Κι οι άλλοι, της άλλης πάντας, τι κάνουν μ’ αυτούς που πριν, χέρι – χέρι «συντροφικά» πήγαιναν πάντα – πάντα; «Τους έκαναν στην πάντα, ε…!», τους παραγκώνισαν δόλια ή τους παραπέταξαν στην πάντα (άκρη), ως άχρηστους (στυμμένες λεμονόκουπες), αφού πρώτα τους χρησιμοποίησαν; Αυτοί, της άλλης πάντας (πλευράς), πονηρές, αθέατες και ακάθαρτες σουπιές, πάντα (πάντοτε) θα υπάρχουν και θα … κάνουν δόλια την δουλειά τους!
Βέβαια είναι κι αυτοί που στέκονται πεισματικά στη δική τους πάντα, ταμπουρωμένοι, «κολλημένοι», «πεισματάρηδες» και … «καλωδιωμένοι», (κάλως – καλώδια) όπως γίνεται με τα πλεούμενα που είναι πλευρισμένα στο ουράγιο και μαλλουπιάζουν και σαπίζουν ακινητοποιημένα με την πάντα (πλευρά) στους μόλους, ώσπου να βουλιάξουν, δεμένα με χοντρούς κάβους – σχοινιά «κάλωες» – «κάλους» και «πείσματα» ( πρυμάτσες = πρυμνήσια σχοινιά), μόνοι στη δική τους πάντα (πλευρά – χώρο), απομακρυσμένοι, αντικοινωνικοί, αντιδρούν στα πάντα (σε όλα), αποποιούμενοι τις όποιες ευθύνες τους απέναντι στο κοινωνικό σύνολο, απ’ το οποίο όμως απαιτούν να ικανοποιεί τις θέσεις τους!
Σ’ αυτούς, ο «αργίνους» (φωτεινός στη σκέψη) Αριστοφάνης, με τον φωτεινό και ξεκάθαρο νου και λόγο του, συνιστά: «πάντα εξιέναι κάλων», δηλαδή «αμόλα κάλους – κάβους , όρτσα λα μπάντα, όρτσα τα πανιά, κόντρα στο Δεληβοριά κι ας είναι τ’ αμπάρια γεμάτα μ’ άγρια θεριά…». δηλ. πάντα (πάντοτε) να κρατάτε λυτά τα παλαμάρια της σκέψης σας, «ξεκαλωδιωθείτε» -λύστε τους κάλους ( χοντρά παλαμάρια) και ξεκολλάτε από το μουράγιο, αφήστε λεύτερα τα πείσματα = τα πρυμνήσια παλαμάρια του θυμικού σας και με ολάνοιχτα τα πανιά της λογικής, ξανοιχτείτε με λεύτερο πνεύμα στο πέλαγος της ζωής και παλέψτε κόντρα στις δυσκολίες… των καιρών!
Ας αναλογιστούμε λοιπόν τα παραπάνω, τις τόσες και τόσες ερμηνευτικές αποδόσεις, που μας παρέχει μια και μόνο λέξη, «η πάντα». Καλό θα μας κάνει…!
Κάλυμνος, από Γενάρη μήνα του 2012 – Σεπτέμβρη του 2025
Γιάννης Αντ. Χειλάς
Δάσκαλος, Υπεύθυνος Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου
* «Το Λεξικό του Ιδιώματος της Καλύμνου» είναι έκδοση του Αναγνωστηρίου Καλύμνου «Αι Μούσαι», Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών (Σειρά έκδοσης 39, Κάλυμνος 2013). Συντάχτηκε από τον αείμνηστο, εκλεκτό Δωδεκανήσιο εκπαιδευτικό, συγγραφέα και έμπειρο λεξικογράφο Μιχάλη Ευστ. Σκανδαλίδη, σε συνεργασία με τους Κυρ. Χατζηδάκη, Γ. Χατζηθεοδώρου, Ιωάν. Χειλά. Βασίστηκε στη συλλογή γλωσσικής ύλης του αείμνηστου Παντελή Ηλ. Καμπούρη, Καλύμνιου της διασποράς, καθώς και στα πολύτιμα στοιχεία των γλωσσικών συλλογών Νικ. Δράκου, Θεμελίνας Καπελλά, Νίκης Μπιλλήρη και άλλων άξιων πνευματικών τέκνων του νησιού μας. Το όλο έργο, καρπός πολύχρονου πνευματικού μόχθου, καταγράφει, κωδικοποιεί και διασώζει τον γλωσσικό και πολιτισμικό πλούτο της Καλύμνου.
* Σημ: Η σύνταξη του παρόντος δοκιμίου «η πάντα» κράτησε, σταδιακά, τουλάχιστον δεκατρία χρόνια (αυτό επιβάλει άλλωστε κάθε υπεύθυνη έρευνα), ώστε να αποδοθούν, πληρέστερα οι εννοιολογικές ερμηνείες της!