Από το έπος των σφουγγαράδων της Καλύμνου
«Οι γυαλάδες» ήταν «βρακωμένοι θαλασσινοί». Από μικρά παιδιά μπασμένοι στη θάλασσα, μαθαίνουν τη χρήση του γυαλιού, γίνονται καπεταναίοι στις γυαλάδικες βάρκες τους, για να ψαρέψουν χταπόδια, σφουγγάρια όστρακα, αστακούς, ψάρια και ό,τι θαλασσινό είχε μεροκάματο. Θαλασσοβρεγμένοι, ως το κόκκαλο, οργώνουν με όλους τους καιρούς, χειμώνα καλοκαίρι, όλες τις θάλασσες και τα νησάκια του Ελληνικού Αρχιπελάγους, βρίσκονται στο Ιόνιο, στην Κρήτη, στην Κύπρο, στις απέναντι Μικρασιατικές ακτές, ως κάτω την Καραμανιά και σ’ όλες τις ακτές της Β. Αφρικής, από Αλεξάνδρεια μέχρι Τύνιδα και Αλγέρι.
Και η αλιευτική τους δεξιότητα; το γυαλί τους! «Μέσα από το κρυσταλλένιο τζάμι του, γυάλεψαν όλον τον Κόσμο του βυθού, είδαν τα έργα του Κυρίου και τα θαυμάσια Αυτού εν τω βυθώ». Έγιναν κι αυτοί σοφοί! (από τους ψαλμούς του Δαυίδ)
***
Η στιγμή, εκτός από τη συγκινησιακή φόρτιση, αναμφίβολα είναι ιστορική. Ένα προγονικό και σημαντικό «εργαλείο» της σφουγγαροσύνης μεταφέρθηκε από τη Σαντορίνη από τον κο Πικραμμένο για να προστεθεί στη συλλογή των εκθεμάτων του Ν.Μ. αλλά και να συμπληρωθεί ή σειρά των «γυαλιών» που χρησιμοποιούσαν οι σφουγγαράδες για να «γυαλεύουν» – ανιχνεύουν το βυθό.
Ο κος Πικραμμένος μου εξήγησε, πως το γυαλί βρέθηκε σε μια ερειπωμένη κατοικία, «υπόσκαφα», η οποία αγοράστηκε από την οικογένειά του, αρχές της δεκαετίας του ‘90 στο χωριό Καρτεράδο της Σαντορίνης, κοντά στα Φηρά στο παλιό λιμάνι, στην Ανατολική πλευρά του νησιού. Οι ντόπιοι Σαντορινιοί, πωλητές της κατοικίας, είπαν ότι το γυαλί μπορεί να ήταν εκεί, από τη δεκαετία 1930 – 1950,
Και συμπληρώνει ο κος Πικραμμένος: Ο πατέρας του ο οποίος όταν υπηρετούσε ως ιατρός σε κρουαζιερόπλοιο, το οποίο τη δεκαετία του1970 επισκεπτόταν τα καλοκαίρια τη Σαντορίνη, συναντούσε Καλύμνιους ψαράδες και σφουγγαράδες, οι οποίοι τον φίλευαν και τρώγανε μαζί ψάρια και θαλασσινά (φούσκες και οστρακοειδή) και έπιναν άφθονο σαντορινιό κρασί. Αξέχαστες θα μείνουν εκείνες οι στιγμές που έσμιγαν οι Καλύμνιοι και τραπεζώνονταν στην κουβέρτα – κατάστρωμα του σφουγγαροκάικου, κουβεντιάζοντας για την Κάλυμνό τους!
Ο καλλιτέχνης, είναι βέβαιο ότι επηρεάστηκε από την εύρεση αυτού του γυαλιού και το απεικόνισε με τον γυαλά του. Ποίηση, πλούτος συναισθημάτων, ανθρώπινη ζεστασιά και λαϊκή έκφραση!
Ερμηνεύοντας τα λεγόμενα του συμπατριώτη μας Γιάννη Πικραμμένου, τις μαρτυρίες των εκεί κατοίκων, αλλά και πολλών Καλύμνιων ψαράδων – σφουγγαράδων που δούλεψαν τα νερά της Σαντορίνης, μπορούμε να οδηγηθούμε στα παρακάτω συμπεράσματα:
α) Πράγματι, Καλύμνιοι σφουγγαράδες ψάρευαν καλοκαίρι και χειμώνα τα Κυκλαδονήσια, για σφουγγάρια, ψάρια και αστακούς. Τα νερά της Σαντορίνης ήταν καρπερά και σε αστακούς και μες στο καταχείμωνο ξεχειμώνιαζαν δουλεύοντας εκεί. Είχαν δε πολύ καλές φιλικές σχέσεις με τους ντόπιους ψαράδες και γεωργοκτηνοτρόφους. Τους πρόσφερναν ψάρια και θαλασομεζελίκια και εκείνοι τους το ανταπέδιδαν με κρασί, φάβα και άλλα όσπρια, τυριά και χωριάτικα ψωμιά.
β) Ιστορικά, Καλύμνιοι ψαράδες και σφουγγαράδες την περίοδο εκείνη 1930 – 1950 αναγκάστηκαν, λόγω της ιταλοκρατίας στο νησί της Καλύμνου, να διαφύγουν, να πάρουν κρυφά με τα ψαροκάικά τους τις φαμίλιες τους και να βρουν προστασία στα ελληνικά νησιά των Κυκλάδων. Κάποιοι βρέθηκαν και στην Σαντορίνη, για να επιβιώσουν μέχρι να περάσουν οι δύσκολοι καιροί! Μετά όμως την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων με τη Μητέρα Ελλάδα (1948) ξαναγύρισαν στο νησί. Το γυαλί όμως το παράτησαν εκεί, ίσως λόγω παλαιότητας του, ίσως και να το χάρισαν – δώρισαν σε φίλο Σαντορινιό ψαρά και έτσι παρέμεινε «πρόσφυγας» στη Σαντορίνη και κατέληξε παραριγμένο ανάμεσα στα ερείπια του ρημαγμένου και εγκαταλειμμένου σπιτιού, που το ρήμαξε τελικά ο μεγάλος σεισμός του 1956. Έτσι το βρήκε ο αγαπητός συμπατριώτης μας, το περιμάζεψε – το διέσωσε και σαν κειμήλιο, με κάθε προσοχή, το έφερε στο αγαπημένο νησί των προγόνων του, την λατρεμένη του Κάλυμνο, για να το παραδώσει, «εις μνήμη των γονέων του», στο Ναυτικό μας Μουσείο.
Κρίνοντας τέτοιες ενέργειες πατριωτισμού, γιατί έτσι μόνο πρέπει να χαρακτηριστούν, συμπατριωτών μας που νοιάζονται για την ιστορία του νησιού μας, για τη διάσωση των παραδόσεων και τον πολιτισμού του, προσφέροντας προσωπικά και οικογενειακά τους κειμήλια για να στηθούν και εμπλουτιστούν οι συλλογές των εκθεμάτων του Μουσείου των Σφουγγαράδων, αισθάνομαι την ανάγκη, ως υπεύθυνος του Ναυτικού μας Μουσείου να ευχαριστήσω ολόθερμα τον αγαπητό, Φίλο πια, Γιάννη Πικραμμένο και να του υποσχεθώ, ότι στο Ναυτικό Μουσείο θα βρει την αμέριστη συμπαράσταση και την προσωπική μου βοήθεια, στις « ξεχωριστές» έρευνες και εργασίες με τις οποίες ασχολείται με θεματολογία από την παράδοση και τον πολιτισμό του νησιού μας.
Αγαπητέ φίλε Γιάννη, «Εμπρός λοιπόν, να γράψουμε, «με λογισμό και όνειρο» Ιστορία… για το νησάκι μας!
Τέλος για την ενημέρωση των αγαπητών συμπατριωτών μας, των φίλων του Μουσείου των Σφουγγαράδων, το οποίο στηρίζουν με πάθος, αλλά και των φίλων αναγνωστών, ας δώσουμε στη δημοσιότητα πληροφορίες, για τα «γυαλιά» της σφουγγαροσύνης. Πιστεύω, ως υπεύθυνος του Ναυτικού Μουσείου των Καλύμνιων Σφουγγαράδων, πως με αυτόν τον τρόπο θα συνεχίσουμε να καταγράφουμε, βήμα βήμα, και na προβάλουμε τη Ναυτική μας Παράδοση για να κάνουμε γνωστή την Ιστορία των σφουγγαράδων προγόνων μας. Έτσι και το εκπαιδευτικό πρόγραμμά του θα μπει σε εφαρμογή και το ενδιαφέρον θα «κεντρίσουμε», ώστε να το επισκέπτονται για καλύτερη ενημέρωση. Η επίσκεψη στην «Κιβωτό της Σφουγγαροσύνης» του νησιού μας είναι χρέος κάθε Καλύμνιου!
Γυαλεύοντας με τους ψαράδες και σφουγγαράδες μας , σ’ ένα ταξίδι στα … κύματα της Ιστορίας…
Στην πρύμνη της «γυάλλας», αριστερά, στέκεται ο Κάρολος Φλέγελ, (Λιθουανός), διαπρεπής λόγιος και ανθρωπιστής ο οποίος ήρθε και έζησε στην Κάλυμνο και αφιέρωσε τη ζωή του στον αγώνα για την κατάργηση του σκάφανδρου, που τόσα θανατικά, αναπηρίες και συμφορές έφερε στις κοινωνίες των σφουγγαράδων.
—————————
Ο καπετάνιος, γυαλάς στη βάρκα που ψαρεύουν σφουγγάρια βουτώντας με τη βοήθεια σκανταλόπετρας, ανιχνεύει το βυθό με το γυαλί του ( γυαλί της βάρκας), ακόμη και σε βαθιά νερά, εντοπίζει τα σφουγγάρια, τα «μερεύει» (ξεχωρίζει τα ήμερα) και δίνει την εντολή στον γυμνό δύτη να βουτήξει.
Σφουγγαράδικα πλεούμενα, γυαλάδικη βάρκα και αχταρμαέλι, «δουλεύουν το σφουγγάρι» με το σκαντάλι – σκανταλόπετρα. Ο κάθε καπετάνιος στο πόστο του, με το ανάλογο σε μέγεθος, προσαρμοσμένο στο ύψος του πλεούμενου του γυαλί, «γυαλί της βάρκας και γυαλί του μικρού αχταρμά ή τρεχαντηριού». Το γυαλί των τρεχαντηριών και αχταρμαελιών ήταν μεγαλύτερο σε ύψος και φάρδος γιατί τα πλεούμενα αυτά ήταν «ψηλοζωσμένα»
Ο καπετάνιος γυαλάς, στην πλώρη της βάρκας του, μες στην κόμουζα, ανιχνεύει το βυθό για χταπόδια η και άλλα θαλασσινά.
Ερασιτέχνες ψαράδες, με το μικρό γυαλί τους, στα αβαθή νερά της παραλίας των Μυρτιών, ανασηκώνουν πετρόπλακες και χοχλάκους ψάχνοντας και ξεσκαλίζοντας να βρουν και να μαζέψουν καβουράκια, για να τα χρησιμοποιήσουν ως δόλωμα για το ψάρεμα ιδίως σκάρων. Τα καβουράκια, μαζί με τα κοχυλοπάτελα (κοχύλια και πεταλίδες) και προσφύρες ήταν το καλύτερο δόλωμα! Πρόκειται για μανιώδεις ερασιτέχνες ψαράδες που με το καλαμίδι τους, τα σύνεργα της ψαρικής στο καλαθάκι τους, ξεκινούν απ’ τ΄ άγρια χαράματα, παρέες παρέες, για να βρεθούν σε απόκρημνους γιαλούς και σε ερημικούς κάβους, να πιάσουν ένα «στάσιμο» (τόπο κατάλληλο) για να ψαρέψουν, με πάθος, σκάρους και άλλα πετρόψαρα (χάνους, χαρακίδες, σαργούς κ.α.) Αν είναι καλοκαίρι, κάνουν και το μπάνιο τους, βγάζουν αχινούς και μαζεύουν από τις αλατσόγουρνες «αλάτσι αφράτο θαλασσινό, που «νοστιμίζει το φαΐ»
Κάλυμνος 2024
Γιάννης Αντ. Χειλάς
Υπεύθυνος Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου
ΕΥΧΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΟ ΕΤΟΣ 2024. ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΑ