Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η ενημερωτική και αποκαλυπτική ηλεκτρονική εφημερίδα της Καλύμνου

Θέα της Τελένδου από την Κάλυμνο
Ειδήσεις από Κάλυμνο και γύρω νησιά

Η Καλυμνιά μάνα της θυσίας και της αξιοπρέπειας "Θεμελίνα η κλαοφόρα" – Ένα συγκλονιστικό ταξίδι στην ψυχή της παλιάς Καλύμνου από το Γιάννη Χειλά*

Με αφορμή τη σημερινή Γιορτή της Μητέρας, Κυριακή 10 Μαΐου 2026, ο δάσκαλος, συγγραφέας, λαογράφος και υπεύθυνος του Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου Γιάννης Αντ. Χειλάς μάς παραδίδει ένα βαθιά βιωματικό και συγκινητικό κείμενο, αφιερωμένο στην Καλυμνιά μάνα — τη γυναίκα της βιοπάλης, της αντοχής, της σιωπηλής προσφοράς και της αξιοπρέπειας.

Μέσα από τη μορφή της «Θεμελίνας της κλαοφόρας», ξετυλίγεται ολόκληρη η ιστορία μιας εποχής σκληρής αλλά αληθινής· τότε που οι γυναίκες της Καλύμνου σήκωναν στους ώμους τους όχι μόνο δεμάτια με κλαδιά, αλλά και το βάρος της οικογένειας, της φτώχειας, της ξενιτιάς, της χηρείας και της ελπίδας. Με γλώσσα αυθεντική, γεμάτη καλύμνικες λέξεις, εικόνες και μνήμες, ο συγγραφέας ανασταίνει έναν κόσμο που χάθηκε, μα παραμένει βαθιά ριζωμένος στην ψυχή του τόπου.

Η «κλαοφόρα» γίνεται σύμβολο της αιγαιοπελαγίτικης γυναίκας: της μάνας που πάλεψε, αγωνίστηκε, στήριξε, πόνεσε και κράτησε όρθια την οικογένεια και την κοινωνία της Καλύμνου στα πιο δύσκολα χρόνια. Ένα λογοτεχνικό και λαογραφικό κείμενο υψηλής ευαισθησίας, που αποτελεί φόρο τιμής σε όλες τις μανάδες του Αιγαίου.

Χρόνια πολλά σε όλες τις μητέρες. Στις μανάδες της αγάπης, της θυσίας και της αστείρευτης δύναμη

Θεμελίνα η κλαοφόρα

Από τις πολιτισμικές καταγραφές «Βιγλάτορες στα ριζιμιά του Κάστρου Χώρας Καλύμνου»

                       Σαν θες γυναίκα για να παντρευτείς, εμένα να ρωτήσεις…

Τετράη και Παρασκευή να παίρνει το σσοινίν της

να πα σου φέρνει τα κλατζιά πάνω στην κεφαλήν της

να ζυμώνει,  να φουρνίζει και να ψιλοκοσκινίζει…

                               ………………………………………………………Απόσπασμα από  σκωπτικό τραγούδι  Καλύμνο

Απ’ την μπούκα της Λαγκάς, το άνοιγμα του μεγάλου φαραγγιού κάτω απ’ το Βυζαντινό και Μεσαιωνικό κάστρο του  «Χωριού» (Χώρας, παλιάς πρωτεύουσας της  Καλύμνου), πού  ’βγαινε το νεβόλεμα* προς το ψηλό βουνί του προφήτη Ηλία  και τα γύρω πλαΐτζια, άρχισαν να ροβολούν μια – μια οι κλαοφόρες. Γυναίκες μεστωμένες, θεριά μοναχά, αλαμάνες* στο τρικυμισμένο πέλαγος της ζήσης, φορτωμένες στην κεφαλή ολάκερο (δ)εμάτι τα κλατζιά  ( χινοπόδια, θυμάρια, αστοιβές κ.α. ) για τ’ άναμμα ή του δικού τους φούρνου ή κατά παραγγελιά, να τα πουλήσουν σ’ άλλες νοικοκυρές πού ’ταν  αδύνατο ν’ ανέβουν στο βουνό. ΄Ηταν τα χρόνια ’κείνα τα παλιά (το τέλος τους φτάνει ως την δεκαετία του 1950), που οι γυναίκες του νησιού ετοίμαζαν μόνες τους το ψωμί της φαμελιάς. Οι ίδιες να  σκάψουν με την αξίνα ένα χέρσο σπορί*, να σπείρουν, να θερίσουν,  ν’ αλωνίσουν, ν’ αλέσουν στο χερόμυλο το μαξούλι, να ζυμώσουν και ν’ ανέβουν και στα ξεροτράχαλα  υψώματα να κουβαλήσουν κλαδιά για το φούρνισμα

Κάλυμνος 1933,    «Πορτρέτο με Καλυμνιά που κουβαλά κλαδιά από θυμάρια»,
Από το αρχείο του Μανόλη Γ. Ψαρρ
ά

Η δυναμική που επιδείκνυαν οι γυναίκες της Καλύμνου  στην κοινωνική τους συμπεριφορά,    οι δραστηριότητες στην καθημερινότητά  τους, για να στηρίξουν το σπιτικό, τη φαμίλια τους, το νησί τους, την πίστη τους στην ορθοδοξία, στο όραμα για ελευθερία και την Ένωση με την Ελληνική Μητέρα Πατρίδα, εντυπωσίαζαν τους Ιταλούς κατακτητές (1912-1947), στα Δωδεκάνησα.  Η Καλυμνιά κλαοφόρα  ήταν γι αυτούς «το σύμβολο της ηρωίδας γυναίκας»  και την αποθανάτισαν ακόμα και σε portreto, να κουβαλά στους ώμους και στο κεφάλι της το βαρύ φορτίο με κλαδιά και  θυμάρια!

Ήταν η ίδια γυναίκα που με τη φλόγα στα στήθια,   μπροστάρισσα στον αγώνα κατά τον πετροπόλεμου το 1935, πολέμησε με πέτρες και ξύλα τον Ιταλό δυνάστη και έδωσε σαν γνήσια  Σπαρτιάτισσα, το παρόν   «Για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την Ελευθερία»,

Πίνακας ζωγραφικής του αείμνηστου  Θεόφιλου  Καζούρη,   λαϊκού ζωγράφου, απ’ το Βαθύ της Καλύμνου.

 Ο Θεόφιλος Καζούρης (1903 -1991) υπήρξε ένας απλοϊκός ξωμάχος (άριστος παραδοσιακός μελισσοκόμος, γεωργός, κτηνοτρόφος), Βαθυστόχαστος και θυμόσοφος. Τον σεβόταν   όλη η  κοινωνία του Βαθύ.   Τον διέκρινε η μεγάλη αγάπη του για  τη Φύση, του χώρου που ζούσε και που βιοποριζόταν, για τη Γη στην αγαπημένη του περιοχή Στημένια στο Βαθύ Καλύμνου. Προικισμένος με το «τάλαντο» της ζωγραφικής αποθανάτισε με μοναδικό χρωματικό λυρισμό και ευαισθησία σκηνές από την αγροτική και βουκολική ζωή, όπως εκείνος τις βίωσε και τις οραματίστηκε. Αγιογράφησε ακόμη,  με λαϊκή τεχνοτροπία,  το παμπάλαιο  ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου, που φρόντιζαν με ευλάβεια στην εκεί περιοχή, με εικόνες που αποπνέουν Θεία Χάρη και Αγιότητα.

Οι «κλαοφόρες» του,  με την δωρική κορμοστασιά, την ιωνική χάρη και την ελληνοπρεπή ενδυμασία, θυμίζουν «Ατλαντίδες» (κόρες του  μυθικού Άτλαντα), που σηκώνουν στους ώμους τους το βάρος της «γήινης  μέριμνας».

Το αιγαιοπελαγίτικο φως κυριαρχεί  και το κατάφυτο λουλουδιασμένο  τοπίο με την ποικιλία των ανθισμένων κλαδιών σε μαγεύει. Είναι να θαυμάζει κανείς, πόση ευαισθησία κλείνει ο ψυχικός κόσμος των απλοϊκών ανθρώπων και πώς τη εκφράζουν!

Α, νάτην κι η Θεμελίνα της «΄Ορτσας ». ΄Ετσι παρανόμιαζαν το συγχωρεμένο τον άντρα της, γιατί κάθε φορά που ξεκινούσε για κάπου, έκανε το σταυρό του και μονολογούσε φωναχτά. - « ΄Ορτσα  τα πανιά …». Το δεμάτι της βαρύ,  τη γονατίζει. Κοψομεσσασμένη ξεπόζεψε* τ’ ασήκωτο κλαωτό φορτίο της σε μια πεζούλα, να ξαποστάσει μια νεμοσταλιά,* να πάρει αγέρα. ΄Εβγαλε τον άσπρο φουτά*, σκούπισε τον ιδρώτα της, ξεκρέμασε απ’ τη μέση της την γουργούλα* με το νερό, έριξε πρώτα λίγο στο αναψοκοκκινισμένο πρόσωπό της, ήπιε μια δυο γουλιές, πήρε βαθιές ανάσες και αργά έφερε μια γύρα το βλέμμα της πέρα ως πέρα στα κακοτράχαλα πετράδικα, όλο ξεραΐλα βουναράκια. Η ματιά της  αρμένισε μέχρι και τον Κάβο Τράχηλα. Δυο ώρες περπάτημα να πας, κι άντε να βγάλεις τα κλατζιά, να τα φορτωθείς και  πάλι τα μπρος πίσω. Έσβηνε η μέρα πάνω στο βουνί, στην μαύρη ερημιά παρέα με τις κουρούνες και τα αγριοπούλια, τις βιτσίλες τους αναποπάες, τα βαρβάκια και τα αγριοπερίστερα, τρυπαλίτες που φώλιαζαν στις κουφάλες των απότομων γκρεμών.  Τουλάχιστο στα μενόρια του Άη Φώτη και του Τράχηλα ένιωθες και τη δροσιά του πουνέντη (Ζέφυρου) που κουβαλούσε η θάλασσα  του Λεβέτθου και της Αστροπαλιάς!

Αναλογίστηκε κι αναστέναξε βαθιά. Πόσες και πόσες φορές δεν τα περπάτησε για να’ βρει νέα μεϊντάνια με κλατζιά; Χαροκαμένη, χήρα σφουγγαρά, πάνω στα νιάτα της, με δυο μυξιάρικα κουτσούβελα, χωρίς στήριξη από πουθενά, δεν είχε  από πού να παντηχτεί. Η ανάγκη όμως για πόρεψη την έκανε να νεσκουμπωθεί* και ν’ αντιπαλέψει τη μοίρα της μ’ αξιοπρέπεια. ΄Οπου και όπως μπορούσε! Και ξενοδουλέματα έκανε σε ξένα σπίτια και εργατίνα στο ψαλίδισμα σφουγγαριών στις σφουγγαροαποθήκες πήγε και κοσκινίστρα σε φουρνάρικα πού’ φτιαχναν τόνους τη σφουγγαράδικη γαλέτθα. Τις πιότερες όμως φορές έκανε την κλαοφόρα. Το βγάλωμα του ήλιου την εύρισκε ψηλά στα κατσάβραχα να  βγάζει με την αξίνα κλαδιά.

  ΄Εριξε μια ματιά στο  δεμάτι της. Βάρυνε κι αυτό! Μα πιο βαριές κι ασήκωτες ήταν οι έγνοιες πού’ χε στον εμυαλό της. Τα δυο παιδιά της μεγάλωσαν. Η κόρη της ήταν της παντρειάς και το σπιτικό της άδειο· τέσσερα καντούνια! ΄Ο,τι είχε απ’ τα δικά της προικιά, τα δικά της νυφοστόλια. Ο γιος της βγήκε των γραμμάτων. Ο Θεός των προίκισε με γερό μυαλό. Τώρα βρισκόταν στην Αθήνα και σπούδαζε γιατρός, με χίλιες δυο στερήσεις. ΄Ο,τι  κομπόδεμα* περίσσευε του τό’ στελνε. Δούλευε και κείνος, όπου εύρισκε. Κουτσοπορευόταν η κατάσταση! Τώρα όμως προς τα τελειώματά του ο κόμπος έφτασε στο χτένι. Τα ξενοδουλέματά της λιγόστεψαν, ακόμα κα το κουβάλημα των κλαδιών. Μετρημένες έμειναν πια οι νοικυρές που φούρνιζαν στο εδικό τους φούρνο το ζυμωτό ψωμί της εβδομάδας, τις κρίθινες κουλούρες και τα πεντανόστιμα κρίθινα λουκχούμια*. Δεν μπορούσαν, έλεγαν, να χορτάσουν το ξενόφερτο χάσικο* ψωμί, που ξεντρόπιαστα* πήρε τη θέση του στο καλύμνικο τραπέζι! Εξάλλου την πήραν και τα χρόνια, οι δυνάμεις της κόπηκαν. Βάρυνε  κι απ’ τις έγνοιες της φαμίλιας  της.

Δεν έφταναν όλα τούτα, νά σου και το προξενιό. Τις προάλλες ήρθε και τη βρήκε ο ίδιος ο καπ – Γιάννης, πρωτοκαπετάνιος σφουγγαράς και της έκαμε πρόταση για το γιο της. Τον ήθελε γαμπρό για τη μοναχοκόρη του. Αυτός  θ’ αναλάμβανε τα έξοδα , να ’ποτελειώσει τις σπουδές του και θα της έδινε και γερή προίκα σε μετρητά, να παντρέψει το θηλυκό της.

Η πρόταση του καπ- Γιάννη την τιμούσε. Η κόρη του νοικοκυρά απ’ τις λίγες στο νησί. Το σπιτικό της, καράβι  φορτωμένο! Τα υποστατικά της, μετρημό δεν είχαν. Είχε και το περβόλι της με μπόλικο μαξούλλι*. ΄Ηταν και… κόρη καλοτυπωμένη! Μόνο που, όπως έλεγαν  οι κακές γλώσσες, ήταν ψιλομύτθα*. Θυγατέρα βλέπεις μεγαλοκαπετάνιου. Νεθράφηκε μ’ούλα τα καλά· μοσχαναθρεμμένη!

Ο καπ- Γιάννης, μυαλωμένος καπετάνιος, δούλεψε τη θάλασσα χρόνια με τους γιους του· την έφαγε με το κουτάλι! Είχε καλό τεμόνι κι έκαμε προκοπή. Τώρα ήθελε καλό γαμπρό για τη κόρη του, γαμπρό γραμματιζούμενο, επιστήμονα να πρεπίσει την οικογένειά του, τ’ όνομά του, να μεγαλώσει την υπόληψή του στην κοινωνία του νησιού. Και να δεις, πως τούτοι οι γραμματιζούμενοι έβγαιναν από σφουγγαράδικες φτωχοφαμελιές, που τις είχε στη δούλεψή του κι ήταν περιζήτητοι  γαμπροί.  Οι παραλήδες του νησιού γνώριζαν το τι τραβούσαν  οι μεροκαματιάρηδες γονείς τους για να τους σπουδάσουν και…έτσι στις ώρες της ανάγκης τους, τους αναλάμβαναν αυτοί,  μπάζοντάς τους στο σπιτικό τους.

Η Θεμελίνα η κλαοφόρα τά’βαλε  ούλα κάτω. Τώρα ήταν που η φαμίλια είχε την ανάγκη. Τι να κάμει; Θά’ γραφε του γιου της τα μαντάτα. Από κείνη δε θά’ χε αντίρρηση. ΄Ο,τι ήθελε αποφασίσει   ’κείνος. Πάντως ένιωθε πως ο γιος της θ’ άραζε σε σίγουρο λιμάνι, μα τ’ αραξοβόλι τούτο θά’ταν ξένο γι αυτήν, την παντέρμη σαπιόβαρκα που καλάρισε νερά μεσοπέλαγα. Το μπουγάζι πού’χε ακόμα μπροστά της μεγάλο και κείνη πεθυμούσε ένα μικρολίμανο γι απάγκιο!

Νεσηκώθη η Θεμελίνα, σταυροκοπήθηκε, έκανε καϊράτι*, στέριωσε  στην κεφαλή της τ’ ασήκωτο δεμάτι και πήρε το στρατί το μονοπάτι για το Χωριό. Βαριά έπεσε πάνω της η σκιά του Κάστρου. Η Λαγκά λες και στένεψε και ψήλωσε ακόμα πιο πολύ. Αγρίεψαν τα κοφτά βραχομέρια της. Ούλα τα στοιχειά πού ’κλεινε νεμαζεύτηκαν  κι άρχισαν να βαρούν ταμπούρλα και να στριγκλίζουν δαιμονισμένα. Ο κρότος κι οι κραυγές τους αντιβοούσαν  ως τα κατάβαθα της ταραγμένης ψυχής της.

Στην γκρεμισμένη καστροπολιτεία  ψηλά, κείνη την ώρα, ένα τόσο δα σαμιομυτθάκι* έκανε να διαβεί το στερνό σαπιοσαρακοφαγωμένο  δοκάρι της πεσμένης πια σκεπής  ερειπωμένου χαμόσπιτου, μα δίστασε μην και δεν τ’ αντέξει το βάρος του!

                                                            Κάλυμνος, Απριλο – Μάης 2026

Γιάννης Αντ. Χειλάς

Γλωσσάρι :

αλαμάνα = γυναίκα δυναμική, μαχητική όπως οι αλαμάνες, τα  μεγάλα

                   μαυροθαλασσίτικα    καΐκια  που αντιπάλευαν με τα κύματα.

γουργούλα = νεροκολοκύθα, φλασκί για νερό

καϊράτι = αντοχή, απεμονή

κομπόδεμα = αιματηρή οικονομία, δεμένη κόμπο σε μαντίλι

λουκχούμια = κρίθινα  παξιμάδια ψημένα σε χωριάτικο φούρνο

μαξούλλι = σοδιά, συγκομιδή

νεβόλεμα = ανήφορος σε πλαγιά

νεμοσταλιά  = μια σταλιά, μτφ. για λίγο

νεσκουμπώνομαι = ανασηκώνω τα μανίκια μου για εργασία -  δράση

ξεποζεύω = κατεβάζω το φορτίο που σηκώνω

σαμιομυτθάκι = σαυράκι

σπορί = μικρό κι άγονο χωραφάκι

φουτάς = άσπρο κάλυμμα της γυναικείας κεφαλής, για τον ήλιο

χάσικο ψωμί = άσπρο ψωμί από επαγγελματικό φούρνο. Για τις παλιές Καλυμνιές  

                        ήταν ντροπή ν’ αγοράζουν, χάσικο ψωμί. Πίστευαν ότι ήταν δείγμα  

                        τεμπελιάς και κακονοικοκυροσύνης     

ψηλομύτθα = μτφ. η υπερόπτισσα - φαντασμένη γυναίκα

Σημ: Ευχαριστίες στον εγγονό του αείμνηστου  Θεόφιλου Καζούρη, Θεόφιλο Μάμμα Τσουκαλά, φιλόλογο καθηγητή, για την παραχώρηση  της φωτογραφίας του πίνακα με τις «κλαοφόρες» και τις πληροφορίες για τα βιογραφικά στοιχεία του παππού του. Σαν είχα μαθητή μου τον αγαπητό Θεοφίλη, τον παρακάλεσα και συντονίστηκε επίσκεψη του παππού του στο σπίτι μου. Παρούσες και η πεθερά μου με τη θειά της. Παλιές γυναίκες, που κουβαλούσαν μνήμες, ιστορία, και βιώματα από τα περασμένα, ιδίως του Χωριού. Με το γέρο πια   Θ. Καζούρη γνωρίζονταν και από παλιά. Όλα έδεσαν με μιας στο κουβεντολόι. Ο σεβάσμιος  καλεσμένος μας, συγκινημένος δάκρυζε συνεχώς. Μίλησαν οι παλιοί, ανασύρθηκαν - ξαναζωντάνεψαν μνήμες. Μιλήσαμε και μείς για τη ζωγραφική.  Ήταν μια αξέχαστη βεγγέρα, ένα μοναδικό πισπέρισμα! Κέρασμα; «(γ)υριστές» - τηγανίτες με γνήσιο θυμαρίσιο μέλι, που με τόση φροντίδα και αγάπη παρήγαγε ο εκλεκτός επισκέπτης. Έτσι βιώναμε στα χρόνια μας την καθημερινότητα!

Σχετικά άρθρα

Sun Enterprises
EUROPA
Μαγκούλιας
DNS app
ΑΒ Βασιλόπουλος

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ

Μικρές αγγελίες

Διαβάστε επίσης