120 χρόνια από τον θάνατο του Αρχιμανδρίτη Νικηφόρου Ζερβού - Το σχολείο που έγινε παρακαταθήκη για την Κάλυμνο-Γράφει ο Γεώργιος Μαρτίνος

Εκατόν είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τον θάνατο του Αρχιμανδρίτη Νικηφόρου Ζερβού, της εμβληματικής εκείνης μορφής της Καλύμνου που συνέδεσε το όνομά της με την παιδεία, την πίστη και την κοινωνική προσφορά. Ο κληρικός και ευεργέτης που ίδρυσε το Νικηφόρειο Γυμνάσιο δεν άφησε πίσω του μόνο ένα σχολικό κτήριο, αλλά μια διαχρονική παρακαταθήκη γνώσης και πνευματικής συνέχειας για το νησί.
Με αφορμή τη σημερινή επέτειο, ο Γεώργιος Μαρτίνος φωτίζει μέσα από ένα ιστορικό άρθρο χρονογράφημα τη ζωή, το έργο και την προσφορά του Νικηφόρου Ζερβού, αναδεικνύοντας τη βαθιά σχέση του με την Κάλυμνο και την αγωνία του να δει την παιδεία να γίνεται θεμέλιο προόδου και ελευθερίας για τις επόμενες γενιές.
Από τη Χάλκη και την Αλεξάνδρεια έως το Λίβερπουλ και την επιστροφή στην πατρίδα, η διαδρομή του Αρχιμανδρίτη καταγράφεται ως μια πορεία διακονίας και ευθύνης, που κορυφώθηκε με την ίδρυση του Νικηφορείου Γυμνασίου — ενός σχολείου που μέχρι σήμερα παραμένει ζωντανό σύμβολο μνήμης και προσφοράς για την Κάλυμνο.
Παραθέτουμε το σχετικό άρθρο του Γεωργίου Μαρτίνου
Ο Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός και το Νικηφόρειο Γυμνάσιο Καλύμνου-120 χρόνια από το θάνατο του

Μια ιστορική και τιμητική αναφορά στην παιδεία, την πίστη και τη μνήμη της Καλύμνου
Άρθρο - χρονογράφημα | του Γεωργίου Μαρτίνου
| Σύντομο εισαγωγικό σημείωμα Στην ιστορία ενός τόπου υπάρχουν πρόσωπα που δεν ανήκουν μόνο στη βιογραφία τους. Ανήκουν στη συλλογική μνήμη, επειδή μετέτρεψαν την προσωπική τους διαδρομή σε δημόσια προσφορά. Ο Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός υπήρξε μία τέτοια μορφή για την Κάλυμνο: κληρικός, λόγιος, ευεργέτης και κτήτορας ενός σχολείου που συνδέθηκε με την παιδεία, την ελληνική ταυτότητα και την πνευματική συνέχεια του νησιού. |
Όταν ένα σχολείο γίνεται μνήμη
Υπάρχουν κτήρια που δεν είναι απλώς πέτρες, τοίχοι και αίθουσες. Είναι τρόπος με τον οποίο ένας τόπος θυμάται τον εαυτό του. Στην Κάλυμνο, το Νικηφόρειο Γυμνάσιο ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Δεν αποτέλεσε μόνο μια σχολική στέγη· αποτέλεσε ένα σημείο αναφοράς, ένα μνημείο παιδείας και ευεργεσίας, μια διαρκή υπενθύμιση ότι η μόρφωση υπήρξε για τους Καλύμνιους όχι πολυτέλεια, αλλά υπόθεση αξιοπρέπειας, προκοπής και συλλογικής ανόδου.

Πίσω από αυτή τη μνήμη στέκεται ο Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός. Το κοσμικό του όνομα ήταν Νικόλαος. Γεννήθηκε στην Κάλυμνο στις 26 Οκτωβρίου 1848, γιος του Σακελλαρίου Ζερβού και της Θεμελίνας, το γένος Καβάσια. Η πορεία του θα τον οδηγήσει από τη γενέτειρά του στη Χάλκη, στην Αλεξάνδρεια, στο Κάιρο, στο Λίβερπουλ και, τελικά, ξανά στην Κάλυμνο, όπου θα αφήσει το έργο που σφράγισε το όνομά του.


Από την εκκλησιαστική διακονία στην παιδεία
Σύμφωνα με τις διαθέσιμες βιογραφικές αναφορές, ο Νικηφόρος Ζερβός χειροτονήθηκε διάκονος το 1866, σε ηλικία δεκαοκτώ ετών. Ακολούθως φοίτησε στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης, από την οποία αποφοίτησε αριστούχος το 1876. Η εκκλησιαστική του διακονία συνέβηκε στη συνέχεια με μεγάλα κέντρα του ορθόδοξου και ελληνικού κόσμου: υπηρέτησε στην Αλεξάνδρεια, χειροτονήθηκε πρεσβύτερος στο Κάιρο, τοποθετήθηκε στον Ιερό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Αλεξανδρείας και δίδαξε θρησκευτικά. Κατά την περίοδο 1880-1883 αναφέρεται ότι χρημάτισε Πρωτοσύγκελλος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.
Το 1883 διορίστηκε εφημέριος της Ελληνικής Κοινότητας του Λίβερπουλ. Εκεί υπηρέτησε έως το 1903, οπότε παραιτήθηκε για λόγους υγείας. Η μακρά παραμονή του στο εξωτερικό δεν τον απομάκρυνε από την Κάλυμνο. Αντιθέτως, φαίνεται ότι όξυνε μέσα του την αίσθηση χρέους προς τη γενέτειρα. Οι πηγές μάλιστα αναφέρουν ότι προτάθηκε για μητροπολιτικός θρόνος από τα Πατριαρχεία Κωνσταντινουπόλεως και Αλεξανδρείας, αλλά αρνήθηκε. Η άρνηση αυτή, αν και χρειάζεται πάντα να διαβάζεται μέσα στο εκκλησιαστικό πλαίσιο της εποχής, φωτίζει έναν άνθρωπο που δεν αναζητούσε την ανώτερη τιμή ως προσωπική αναγνώριση, αλλά το έργο ως πράξη προσφοράς.
Η Κάλυμνος των αρχών του 20ού αιώνα
Το Νικηφόρειο Γυμνάσιο ιδρύθηκε σε μια Κάλυμνο που βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Η παιδεία, σε τέτοιες συνθήκες, δεν ήταν ουδέτερη υπόθεση. Ήταν φορέας γλώσσας, πίστης, κοινωνικής συνοχής και ελπίδας. Για μια νησιωτική κοινωνία με έντονη ναυτική, σπογγαλιευτική και εμπορική δραστηριότητα, η μόρφωση των παιδιών δεν σήμαινε μόνο ατομική πρόοδο. Σήμαινε και θωράκιση της κοινότητας.
Οι μαρτυρίες για την ίδρυση του σχολείου επιβεβαιώνουν ότι ο Ζερβός δεν κινήθηκε αόριστα ή συναισθηματικά. Διατύπωσε συγκεκριμένη πρόθεση, όρισε πόρους, πρότεινε επιτροπή και ζήτησε ταχεία εκτέλεση του έργου. Το όραμά του είχε πνευματικό χαρακτήρα, αλλά και πρακτική οργάνωση. Αυτό είναι ίσως το πιο σύγχρονο στοιχείο της μορφής του: η ευεργεσία του δεν έμεινε στην καλή πρόθεση· έγινε σχέδιο, απόφαση, πρακτικό, εργολαβία, σχολική αίθουσα.
Η ιστορική επιστολή της 15ης Σεπτεμβρίου 1905
Κομβικό τεκμήριο αποτελεί η επιστολή που ο ίδιος απηύθυνε, στις 15 Σεπτεμβρίου 1905, προς τον Μητροπολίτη Λέρου και Καλύμνου Γερμανό Θεοτοκά. Σε αυτήν δηλώνει ότι, έχοντας ζήσει επί πολλά έτη στο εξωτερικό και επιθυμώντας να φανεί χρήσιμος στην «φιτάτην πατρίδα» του, διέθετε από τις οικονομίες του ποσό πεντακοσίων λιρών Αγγλίας για την οικοδόμηση Ελληνικής Σχολής κοντά στο κτήριο του Ιερατικού Συνδέσμου, στο κτήμα της μακαρίτισσας θείας του, στην περιοχή της Αγίας Μαρίνας.
Η ίδια επιστολή δείχνει και την αγωνία του χρόνου. Ο Ζερβός σημειώνει ότι επιθυμούσε να δει τη σχολή τελειωμένη πριν από τον θάνατό του. Η φράση αυτή προσδίδει στο έργο μια ιδιαίτερη ανθρώπινη ένταση. Δεν έχουμε εδώ έναν δωρητή που απλώς καταθέτει χρήματα. Έχουμε έναν άνθρωπο που αισθάνεται ότι ο χρόνος στενεύει και ότι οφείλει να παραδώσει κάτι ζωντανό στον τόπο που τον γέννησε.
Από τη δωρεά στην ανέγερση
Μετά την επιστολή του δωρητή, ο Μητροπολίτης Γερμανός, ως πρόεδρος της Εφορείας Σχολών, συγκάλεσε κοινή συνεδρίαση. Το πρακτικό της 30ής Σεπτεμβρίου 1905 αποδέχεται τη δωρεά και αναγνωρίζει τον ευσεβή, ευγενή και φιλοπάτριδο χαρακτήρα της. Στις 15 Οκτωβρίου 1905 η Επιτροπή Ανεγέρσεως συμβλήθηκε με τον εργολάβο οικοδομών Βασίλειο Αντιμασσάρη ή Ψαρρό, για την οικοδόμηση της Ελληνικής Σχολής.
Η ανέγερση συνδέθηκε και με το κτήμα της Καστροβακίνας Σκόνη, θείας του Ζερβού. Σε σχετική τοπική αρχειακή αναφορά επισημαίνεται ότι τμήματα οικογενειακής περιουσίας και δωρεών συνέβαλαν στη δημιουργία εκπαιδευτικού κτηρίου στην Κάλυμνο. Έτσι η υπόθεση του Νικηφορείου δεν είναι μόνο προσωπική πράξη ενός ανθρώπου· εντάσσεται σεμια ευρύτερη παράδοση τοπικής προσφοράς, όπου οικογένειες, κληρικοί, δημογέροντες και εκπαιδευτικοί αντιλαμβάνονταν την παιδεία ως κοινό χρέος.
Το σχολείο που δεν πρόλαβε να δει τελειωμένο
Ο Νικηφόρος Ζερβός απεβίωσε στην Κάλυμνο στις 12 Μαΐου 1906, σε ηλικία 58 ετών. Κηδεύτηκε την επομένη στον ναό του Σωτήρος Χριστού, παρουσία των Μητροπολιτών Λέρου και Καλύμνου Γερμανού Θεοτοκά και Κώου Ιωακείμ Βαξεβανίδη. Τάφηκε στο περίβολο του Νικηφορείου Γυμνασίου, όπου, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, βρίσκεται έως σήμερα ο τάφος του.
Η λεπτομέρεια αυτή έχει βαρύτητα συμβολική. Ο ιδρυτής δεν βρίσκεται μακριά από το έργο του. Αναπαύεται δίπλα του. Το σχολείο δεν είναι απλώς ένα μνημείο που φέρει το όνομά του· είναι ο τόπος όπου η μνήμη του συναντά καθημερινά τη νεότητα, τη μάθηση και τη συνέχιση της ζωής.
Τα εγκαίνια και η ανακήρυξη του ευεργέτη
Παρά τη μικρή καθυστέρηση που ακολούθησε τον θάνατό του, η ανέγερση αποπερατώθηκε, σύμφωνα με το σχετικό πρακτικό, στις 20 Δεκεμβρίου 1906. Τον Ιανουάριο του 1907 η Επιτροπή Ανεγέρσεως αποφάσισε να προχωρήσει στην τελετή των εγκαινίων. Τα επίσημα εγκαίνια του Νικηφορείου Γυμνασίου Καλύμνου έγιναν στις 30 Ιανουαρίου 1907, ημέρα των Τριών Ιεραρχών και των Ελληνικών Γραμμάτων, από τον Μητροπολίτη Γερμανό Θεοτοκά, με την παρουσία δημογερόντων, εφόρων, εκπαιδευτικών, μαθητών, συγγενών του δωρητή και πλήθους λαού από την Πόθια και τη Χώρα.
Στο ίδιο πλαίσιο αποφασίστηκε να συνταχθεί ψήφισμα και να ανακηρυχθεί ο μακαριστός Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός «Μέγας Ευεργέτης της Πατρίδος». Η ανακήρυξη αυτή δεν ήταν τυπική φιλοφρόνηση. Ήταν δημόσια ομολογία ότι ένα σχολείο μπορούσε να αλλάξει την πνευματική μοίρα ενός τόπου.
Η διαχρονική παρακαταθήκη
Το Νικηφόρειο Γυμνάσιο υπήρξε για την Κάλυμνο κάτι περισσότερο από εκπαιδευτικό ίδρυμα. Υπήρξε χώρος μνήμης, κοινωνικής ανόδου και ελληνικής παιδείας σε μια εποχή που τα νησιά της Δωδεκανήσου ζούσαν μέσα σε δύσκολες ιστορικές συνθήκες. Η ίδρυσή του συνδέθηκε με την ανάγκη να μορφωθούν τα παιδιά της Καλύμνου και των γύρω νησιών, να αποκτήσουν πνευματικά εφόδια, να κρατήσουν ζωντανή τη γλώσσα, την πίστη και τη συνείδησή τους.
Σήμερα, η μορφή του Ζερβού μας υπενθυμίζει κάτι πολύ απλό και πολύ απαιτητικό: ότι η αληθινή ευεργεσία δεν είναι επίδειξη δύναμης, αλλά πράξη ευθύνης. Δεν είναι μόνο η οικονομική δυνατότητα, αλλά η απόφαση να γίνει η δυνατότητα κοινό αγαθό. Ο Ζερβός θα μπορούσε να μείνει στην ανάμνηση ενός λόγιου κληρικού της διασποράς. Επέλεξε, όμως, να επιστρέψει την πείρα, τις οικονομίες και την αγάπη του στην Κάλυμνο.
Επίλογος: το φως που μένει
Κάθε φορά που ένα παιδί περνά την πόρτα ενός σχολείου, η ιστορία ξαναρχίζει. Το Νικηφόρειο Γυμνάσιο Καλύμνου κουβαλά αυτή τη σιωπηλή αρχή πάνω από έναν αιώνα.
Στους τοίχους του δεν αποτυπώνεται μόνο η δωρεά ενός ανθρώπου, αλλά η πίστη μιας κοινωνίας ότι η παιδεία μπορεί να γίνει δρόμος ελευθερίας, ήθους και προόδου.
Ο Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός ανήκει στη χορεία εκείνων των ανθρώπων που δεν ζήτησαν να μείνουν στην ιστορία με λόγια, αλλά με έργα. Και το έργο του, όσο υπάρχει ως σχολείο, ως μνήμη και ως παράδειγμα, συνεχίζει να συνομιλεί με την Κάλυμνο: όχι με θόρυβο, αλλά με το ήρεμο και βαθύ φως της παιδείας.

























