Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η ενημερωτική και αποκαλυπτική ηλεκτρονική εφημερίδα της Καλύμνου

Θέα της Τελένδου από την Κάλυμνο
Ειδήσεις από Κάλυμνο και γύρω νησιά

Κάθε κατεργάρης στον πάγκο…του!-Του Γιάννη Αντ.Χειλά *

Κάθε κατεργάρης στον πάγκο… του!

Η ιστορία και η λαϊκή σοφία πίσω από μια φράση που ταξίδεψε από τα κάτεργα στη γλώσσα μας

Από τη συλλογή «Σοφές κουβέντες των θαλασσινών μας», ο δάσκαλος, συγγραφέας, λαογράφος και υπεύθυνος του Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου,Γιάννης Αντ. Χειλάς, ξετυλίγει το νήμα μιας από τις πιο χαρακτηριστικές λαϊκές εκφράσεις της ελληνικής γλώσσας: «Κάθε κατεργάρης στον πάγκο του». Πίσω από τη σημερινή μεταφορική χρήση της φράσης –που παραπέμπει στην επιστροφή του καθενός στη θέση που του αναλογεί– κρύβεται μια σκληρή ιστορική πραγματικότητα, δεμένη με τα κάτεργα, τις γαλέρες και τη ζωή των καταδίκων και αιχμαλώτων που, αλυσοδεμένοι στους πάγκους των κουπιών, κινούσαν με εξαντλητική εργασία τα πλοία περασμένων εποχών.

Με αφορμή ιστορικές αναφορές, δημοτικά τραγούδια και τη ζωντανή ναυτική παράδοση, το κείμενο φωτίζει τη διαδρομή μιας φράσης που επέζησε στους αιώνες και πέρασε από τη θαλασσινή πραγματικότητα στη λαϊκή μνήμη και την καθημερινή ομιλία, διατηρώντας μέχρι σήμερα τη δύναμη και τον συμβολισμό της.

Ακολουθεί το άρθρο του ΓΙΑΝΝΗ ΑΝΤ. ΧΕΙΛΑ

Κάθε κατεργάρης στον πάγκο… του!

Από τη Συλλογή : “Σοφές κουβέντες των θαλασσινών μας .”

                          

« Είχαμε ναύτες διαλεχτούς, σκλάβους αντρειωμένους,

                         τους είχαμε στα σίδερα και στις βαριές καδένες   Δημοτικό τραγούδι

Η ζωή στα κάτεργα. Σκηνές από την επική βιβλική ταινία «Ben Hour»,που βραβεύτηκε με 11 Όσκαρ.

“ Όρτσα τα πανιά, κόντρα στο Δελλή-Βοριά
κι είναι τ' αμπάρια γεμάτα μ' άγρια θεριά…”

Κι οι “κατεργάρηδες” ; Ο καθένας στον πάγκο του. Αλυσοδεμένοι, κάργα κουπί κι …ο βούρδουλας
να σφυρίζει πίσω από τις πλάτες τους!

 κατεργάρης: Χαρακτηρισμός αυτού που προσπαθεί να εξαπατήσει και να  ξεγελάσει με δόλο και πανουργία.

Φρ.  - «Να τον προσέχεις, είναι μεγάλος κατεργάρης. Θα σε ξεγελάσει και δεν θα τον πάρεις χαμπάρι!

         Κατεργαριά : Κάθε πράξη απάτης και ξεγελάσματος, που εκτός από τη δολιότητα έχει  και την σχετική «ευφυΐα » - πονηριά.

 Φρ. - « ΄Ο,τι έχει  καταφέρει στη ζωή του, όλο με κατεργαριές τα πέτυχε»

            Κατεργαράκος : Μικρός κατεργάρης, στις πράξεις.

Φρ. - « Κατεργαράκος,  μικροαπατεωνιές κάνει.»

***

 Ιστορικά στοιχεία:

 «Κάθε κατεργάρης στον πάγκο του»

« Στις γαλέρες οι κουπφάες ήταν λέρες». Κουπφάες κι οι κατεργαραίοι, κάθε λογής κουμάσια, βαρυποινίτες, αποβράσματα, λέρες, ανδράποδα (αιχμάλωτοι) πατρίδας κουρσεμένης, αλυσοδεμένοι στους πάγκους – « κάθε κατεργάρης στον πάγκο του»- καταδικασμένοι μες στα «κάτεργα»,  να κινούν, με το στανιό και με το βούρδουλα στην πλάτη,  τις βαρυκίνητες γαλέρες των Ρωμαίων  και των Βυζαντινών,  κάτω απ’ τους ήχους του ταμπούρλου:  - « Έι οπ, έι οπ, τραβάτε γερά τα κουπιά · σκυλιά !»

 Τους κατεργαραίους τους έδεναν τα πόδια με βαριές αλυσίδες κι ο καθένας στη θέση - στον πάγκο του, στη σκάμνα των κουπιών, ώστε να μην μπορούν να ξεσηκωθούν, να επαναστατήσουν και ν’αποδράσουν.

Απάνθρωπη η ζωή των κατεργαραίων στα κάτεργα. Αλυσοδεμένοι, μέρα νύχτα, να τραβούν χωρίς έλεος τα βαριά κι  ασήκωτα κουπιά, κάτω από άθλιες συνθήκες, μες στη βαριά αποφορά του ίδρωτα και των βόγκων, άψυχοι από την ασιτία, στ’ανήλια, στα βρωμερά και όλο υγρασία αμπάρια των κάτεργων, πάντα κάτω από την επιτήρηση  του βαρδιάνου δεσμοφύλακα,  και  «με το βούρδουλα να σφυρίζει πάνω από τις πλάτες τους»  τους έβαζαν στη θέση… τους.

 Οι δεσμοφύλακες – επιστάτες,  σκύλοι μοναχοί,  ήταν κι αυτοί  λέρες, δασκαλεμένοι στις κατεργαριές, «φίλα  προσκείμενοι» - «μπενεβόλοι», καλοπροαίρετοι και καλοθελητές να προσφέρουν στον κυβερνήτη της γαλέρας και στην εκάστοτε εξουσία, πλάι στην οποία βολεύονταν – διευκολυνόταν   στις κατεργαριές τους,  βρίσκοντας δουλειά στα κάτεργα βοηθώντας τον όμοιο μ’αυτούς κυβερνήτη της γαλέρας,  γιατί … « αν δεν είσαι λέρα, δεν κυβερνάς γαλέρα».

Και… άσε τους κουπφάες κάτω στ’ αμπάρια να τραβούν κουπί. Η ουσία και το φαγοπότι είναι στην γέφυρα της γαλέρας!

***

Κοινή η μοίρα των κατεργάρηδων αλλά και οι προσπάθειές τους να αποδράσουν στηριζόμενοι ο ένας στη βοήθεια του άλλου. Αυτή η ανάγκη τους έκανε να αναπτύσσουν μεταξύ τους μεγάλη εμπιστοσύνη και ειλικρίνεια, « μεταξύ κατεργαραίων ειλικρίνεια…», ώστε το όποιο σχέδιο απόδρασής τους   ή  η κάθε απατεωνιά τους να κρατιέται μυστική. Αυτή την ειλικρίνεια φαίνεται πως την κληρονόμησαν και οι σημερινοί απόγονοι των κατεργαραίων, η κατεργαριά τους συνεχίζεται… και έτσι,  απ’ τη φύση τους   πανούργοι και δόλιοι, καταφέρνουν  να βρίσκουν τρόπους, να ξεγελούν τους δεσμοφύλακές τους, να κάνουν τις βρομοδουλειές τους  και να διαφεύγουν -  να το «σκάνε», να γλυτώνουν από κάθε κατεργαριά!    «Μεγάλος κατεργάρης, σου την έσκασε », μέχρι βέβαια… να τους τσιμπήσει η τσιμπίδα του Νόμου και να τους καθίσει «στο σκαμνί» - στον «πάγκο» της Δικαιοσύνης και να τους στείλει στα «Κάτεργα»!

Κάλυμνος, Ιούλιος 2026

                                                                                     Γιάννης Αντ. Χειλάς

Σχετικά άρθρα

Sun Enterprises
EUROPA
Μαγκούλιας
DNS app
ΑΒ Βασιλόπουλος

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ

Μικρές αγγελίες

Διαβάστε επίσης