Σε μια εποχή όπου τα μικρά νησιά του Αιγαίου δοκιμάζονται σιωπηλά από τις συνέπειες μιας άναρχης και συχνά κοντόφθαλμης τουριστικής ανάπτυξης, η ανάγκη για τεκμηριωμένο, υπεύθυνο και θαρραλέο δημόσιο λόγο γίνεται πιο επιτακτική από ποτέ. Η Ψέριμος, ένα νησί χαμηλών τόνων, με ελάχιστο μόνιμο πληθυσμό αλλά δυσανάλογα μεγάλη τουριστική πίεση, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης: προβάλλεται ως προορισμός, χωρίς όμως να στηρίζεται ουσιαστικά με σχέδιο, υποδομές και θεσμική μέριμνα.
Σε αυτό το πλαίσιο, το άρθρο του Νικολάου Σαρούκου με τίτλο «Ψέριμος: Τουριστική Ανάπτυξη χωρίς Σχέδιο, Νησί σε Πίεση» έρχεται να φωτίσει με νηφαλιότητα αλλά και σαφήνεια τις βαθύτερες παθογένειες ενός μοντέλου ανάπτυξης που εξαντλεί τους τόπους αντί να τους θωρακίζει. Με καταγωγή από την Κάλυμνο και βαθιές οικογενειακές και βιωματικές ρίζες στην ακριτική Ψέριμο, ο αρθρογράφος δεν προσεγγίζει το ζήτημα ούτε θεωρητικά ούτε αποστασιοποιημένα. Αντιθέτως, συνδυάζει την επιστημονική γνώση, τη μακρά επαγγελματική του εμπειρία στον τομέα του τουρισμού και της δημόσιας διοίκησης, αλλά και τη βιωματική κατανόηση ενός τόπου που αλλάζει χωρίς να προστατεύεται.
* Ο Νικόλαος Σαρούκος γεννήθηκε το 1976 στο Darwin της Αυστραλίας, είναι της οικογένειας Σαρούκου (γνωστή και ως “Τριπολίτη”), η οποία διατηρούσε για δεκαετίες εστιατόριο και τουριστικά καταλύματα στην Ψέριμο έως και το 1999, χρονιά που απεβίωσε ο πατέρας του. Είναι απόφοιτος Διοίκησης Τουρισμού, με μεταπτυχιακές σπουδές στη Διοίκηση Υπηρεσιών, ενώ σήμερα είναι υποψήφιος διδάκτορας στον τομέα της δημόσιας διοίκησης και του τουρισμού. Με 11 χρόνια υπηρεσίας στην Ολυμπιακή Αεροπορία και από το 2009 στο δυναμικό του ΕΟΤ/Υπουργείου Τουρισμού, έχει διατελέσει Διευθυντής Πελοποννήσου και σήμερα είναι Προϊστάμενος Ελέγχου και Τουριστικής Ανάπτυξης στη Θεσσαλία, γνωρίζει εκ των έσω τις δυνατότητες αλλά και τα όρια της κρατικής παρέμβασης.
Η παρέμβασή του για την Ψέριμο δεν είναι καταγγελτική· είναι ουσιαστική, τεκμηριωμένη και, κυρίως, προειδοποιητική.
Το άρθρο που ακολουθεί δεν αφορά μόνο την Ψέριμο. Αφορά όλα τα μικρά νησιά που «αντέχουν» μέχρι να μην αντέχουν άλλο. Θέτει κρίσιμα ερωτήματα για το νερό, τα απορρίμματα, την υγεία, τις υποδομές και –πάνω απ’ όλα– για την απουσία ορίων και σχεδίου. Υπενθυμίζει ότι η βιωσιμότητα δεν είναι σύνθημα, αλλά προϋπόθεση επιβίωσης, και ότι τα νησιά δεν καταρρέουν με θόρυβο, αλλά εξαντλούνται αθόρυβα, μέχρι τη στιγμή που η ζημιά γίνεται μη αναστρέψιμη.
Παραθέτουμε αυτούσιο το ιδιαίτερα ενδιαφέρον και επίκαιρο άρθρο του Νικολάου Σαρούκου, ως μια συμβολή ουσίας στον δημόσιο διάλογο για το μέλλον της Ψερίμου και των μικρών νησιών του Αιγαίου
Ψέριμος: Τουριστική Ανάπτυξη χωρίς Σχέδιο, Νησί σε Πίεση
Η Ψέριμος δεν είναι από τα νησιά που κραυγάζουν. Δεν έχει φωνή δυνατή, ούτε μεγάλες επενδύσεις, ούτε καμπάνιες που υπόσχονται «μοναδικές εμπειρίες». Είναι μικρή, χαμηλόφωνη, σχεδόν διακριτική στον τουριστικό χάρτη. Κι όμως, τα τελευταία χρόνια σηκώνει βάρος δυσανάλογο του μεγέθους της. Ένα βάρος που δεν αποτυπώνεται στις φωτογραφίες, αλλά εγγράφεται καθημερινά στο έδαφος, στο νερό, στα απορρίμματα και, τελικά, στα όρια αντοχής του ίδιου του νησιού.
Με μόνιμο πληθυσμό που τον χειμώνα περιορίζεται σε λίγες δεκάδες κατοίκους, η Ψέριμος καλείται τους θερινούς μήνες να εξυπηρετήσει πολλαπλάσιο αριθμό ανθρώπων. Σε περιόδους αιχμής, οι ημερήσιοι επισκέπτες που καταφθάνουν κυρίως με ημερόπλοια από την Κάλυμνο και την Κω αυξάνουν μέσα σε λίγες ώρες τον πραγματικό πληθυσμό του νησιού σε επίπεδα που καμία μικρή νησιωτική υποδομή δεν μπορεί να θεωρηθεί βιώσιμη. Η αύξηση δεν είναι σταδιακή· είναι απότομη, μαζική και επαναλαμβανόμενη.
Η τουριστική πραγματικότητα της Ψερίμου δεν αποτελεί εξαίρεση. Είναι σύμπτωμα ενός ευρύτερου ελληνικού φαινομένου: ανάπτυξη χωρίς σχέδιο, πίεση χωρίς υποδομές, ζήτηση χωρίς πρόβλεψη. Ένα μοντέλο που λειτουργεί όσο «κρατάει», μέχρι να αρχίσει να φθείρεται εκ των έσω.
Η απουσία σχεδίου πόλης αποτελεί το πρώτο και πιο δομικό πρόβλημα. Η ανάπτυξη του νησιού υπήρξε αποσπασματική, χωρίς σαφή χωροταξικό προσανατολισμό και χωρίς συνολικό όραμα για τη χρήση γης, τους κοινόχρηστους χώρους και τις βασικές λειτουργίες. Όταν δεν υπάρχει σχέδιο, κάθε νέα δραστηριότητα προστίθεται πάνω στην προηγούμενη σαν προσωρινή λύση. Και οι προσωρινές λύσεις, όταν μονιμοποιούνται, μετατρέπονται σε χρόνιο πρόβλημα.
Σε αυτό το ήδη εύθραυστο πλαίσιο, η πίεση από τα ημερόπλοια λειτουργεί ως επιταχυντής. Το νησί δεν υποδέχεται απλώς επισκέπτες· δέχεται μαζικές ροές μέσα σε περιορισμένο χρονικό διάστημα. Ροές που χρησιμοποιούν τις ίδιες παραλίες, τις ίδιες υποδομές και τους ίδιους – περιορισμένους – φυσικούς πόρους. Το ζήτημα δεν είναι ο τουρισμός καθαυτός. Είναι η απουσία ορίων και μηχανισμών διαχείρισης αυτής της πίεσης.
Τα προβλήματα γίνονται ιδιαίτερα ορατά όταν μεταφερθούμε στα βασικά αγαθά. Το νερό, σε ένα μικρό και άνυδρο νησί, δεν είναι ανεξάντλητο. Η αυξημένη κατανάλωση κατά τους θερινούς μήνες δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη ενίσχυση των υποδομών ύδρευσης, ακόμη και αν λάβουμε υπόψη την αφαλάτωση. Το αποτέλεσμα μοιραία θα είναι περιορισμοί, ενδεχόμενη μεταφορά νερού και διαρκής αβεβαιότητα. Σε άνυδρους τόπους, το πόσιμο νερό παύει να θεωρείται αυτονόητο και μετατρέπεται σε καθημερινό άγχος – όχι μόνο για τους κατοίκους, αλλά και για τη στοιχειώδη λειτουργία της τουριστικής δραστηριότητας.
Ανάλογη εικόνα παρουσιάζει και η διαχείριση απορριμμάτων. Ένας τόπος που σχεδιάστηκε για ελάχιστους κατοίκους καλείται να διαχειριστεί απορρίμματα που αντιστοιχούν σε πολλαπλάσιο πληθυσμό. Χωρίς επαρκείς υποδομές, χωρίς σύγχρονο σχεδιασμό και χωρίς πρόβλεψη για την έντονη εποχικότητα. Τα σκουπίδια δεν εξαφανίζονται επειδή δεν τα βλέπουμε. Συσσωρεύονται, μεταφέρονται με καθυστέρηση και δημιουργούν περιβαλλοντική πίεση που αλλοιώνει σταδιακά την εικόνα και την ποιότητα ζωής στο νησί.
Ίσως όμως το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της κατάστασης να αφορά την υγεία. Το ιατρείο της Ψερίμου παραμένει, ως επί το πλείστον, χωρίς γιατρό. Σε ένα νησί που φιλοξενεί καθημερινά εκατοντάδες επισκέπτες τους καλοκαιρινούς μήνες, η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας λειτουργεί αποσπασματικά ή και καθόλου. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει το μέγεθος της αναντιστοιχίας: ένα νησί τουριστικά ενεργό, αλλά θεσμικά γυμνό.
Η κατάσταση αυτή δεν είναι αποτέλεσμα συγκυρίας ή κακής τύχης. Είναι το αποτέλεσμα διαχρονικής αδράνειας της πολιτείας και ενός μοντέλου διαχείρισης που αντιμετωπίζει μικρά νησιά ως υποσημειώσεις στον τουριστικό σχεδιασμό. Η απουσία σχεδίου πόλης, η έλλειψη ορίων στις ημερήσιες αφίξεις, η υποστελέχωση ή και απουσία κρίσιμων υπηρεσιών και η καθυστέρηση σε βασικές υποδομές δεν είναι φυσικά φαινόμενα. Είναι επιλογές – ή, ακριβέστερα, η συστηματική αποφυγή τους.
Όταν ένα νησί προβάλλεται τουριστικά αλλά δεν στηρίζεται θεσμικά (με εξαίρεση την επαναλειτουργία του Δημοτικού Σχολείου, η οποία στηρίχθηκε, ω, το ντροπή, σε δωρεές,,,), η ανάπτυξη παύει να λειτουργεί ως εργαλείο ευημερίας και μετατρέπεται σε παράγοντα αποσταθεροποίησης. Η Ψέριμος δεν ζητά προνομιακή μεταχείριση. Ζητά τα αυτονόητα: σχέδιο, όρια και υποδομές που να προηγούνται της πίεσης και όχι να την ακολουθούν εκ των υστέρων (στοιχείο ιδιαίτερα εξυπηρετικό για παραταξιακή εργαλειοποίηση και εξόφληση «γραμματίων»).
Η βιωσιμότητα δεν είναι σύνθημα ούτε επικοινωνιακό εργαλείο. Είναι όρος επιβίωσης. Και στην Ψέριμο, όπως και σε πολλά μικρά νησιά της περιφέρειας, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει τουρισμός. Είναι αν υπάρχει σχέδιο, αν υπάρχουν όρια και αν υπάρχει στοιχειώδης μέριμνα για τον τόπο και τους ανθρώπους του. Και όλα τα παραπάνω δεν είναι πρόσφατες αποτυπώσεις. Λίμνασαν και λιμνάζουν για δεκαετίες. Τόσες πολλές, που εν τέλει μου δημιουργούνται ερωτήματα ακόμη και για την διοικητική υπαγωγή…
Γιατί τα νησιά δεν καταρρέουν με θόρυβο. Εξαντλούνται σιωπηλά. Και όταν το αντιληφθούμε, συνήθως είναι ήδη πάρα πολύ αργά.
____________________
Νικόλαος Σαρούκος
Προϊστάμενος Ελέγχου, Επιθεωρήσεων και Τουριστικής Ανάπτυξης Θεσσαλίας
Υπουργείο Τουρισμού
Διεύθυνση Τουρισμού Θεσσαλίας
Πανταζή Βασσάνη 9
Βόλος 38333
saroukos_n@mintour.gr
Τηλ. (+30) 2421023500 (εσωτ. 16)
Κιν. / Mob. : +30 6979471653