Η ιστορία της Επανάστασης του 1821 γράφτηκε κυρίως μέσα από μάχες, ήρωες και ηχηρά ονόματα. Ωστόσο, πίσω από το προσκήνιο, υπήρξαν δυνάμεις λιγότερο ορατές αλλά εξίσου καθοριστικές. Στην Κάλυμνο, ένα νησί με βαθιά ναυτική παράδοση, οι γυναίκες αποτέλεσαν τον αθέατο πυλώνα της κοινωνίας σε μια εποχή αναταραχής και αγώνα. Χωρίς να κρατούν όπλα ή να καταγράφονται στα επίσημα αρχεία, στήριξαν την επιβίωση, την οικονομία και τη συνοχή του τόπου, συμβάλλοντας με τον δικό τους τρόπο στην πορεία προς την ελευθερία.
Παραθέτουμε ως έχει το πολύ ενδιαφέρον αφιέρωμα το Σακελλάρη Καμπούρη:
Οι γυναίκες της Καλύμνου: η «αόρατη δύναμη»
Η συμμετοχή της Καλύμνου στην Επανάσταση του 1821 δεν ήταν από τις πιο προβεβλημένες σε επίπεδο μεγάλων μαχών, αλλά ήταν ουσιαστική και μέσα σε αυτήν, ο ρόλος των γυναικών ήταν καθοριστικός, αν και λιγότερο καταγεγραμμένος.
Η Κάλυμνος τότε ήταν ένα νησί με ναυτική και σφουγγαράδικη παράδοση. Αν και τα Δωδεκάνησα δεν εξεγέρθηκαν μαζικά όπως η Πελοπόννησος ή η Στερεά Ελλάδα (λόγω της ισχυρής οθωμανικής παρουσίας και γεωγραφικής έκθεσης), οι Καλύμνιοι συμμετείχαν:με πλοία και πληρώματα σε ναυτικές επιχειρήσεις,με οικονομική ενίσχυση,με δίκτυα ανεφοδιασμού και μεταφοράς.
Οι γυναίκες στην Κάλυμνο εκείνη την εποχή ζούσαν ήδη σε ένα καθεστώς “ημι-αυτονομίας”.
Γιατί;
Οι άντρες έλειπαν για μεγάλα διαστήματα στα σφουγγάρια ή στη θάλασσα. Αυτό σήμαινε ότι οι γυναίκες: κρατούσαν τα σπίτια και τις οικογένειες,διαχειρίζονταν οικονομικά ζητήματα,έπαιρναν αποφάσεις σε τοπικό επίπεδο.
Με την Επανάσταση, αυτός ο ρόλος ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο.
Οι πηγές είναι λιγοστές και αποσπασματικές (όπως συμβαίνει γενικά για τις γυναίκες του 1821), αλλά μπορούμε να σκιαγραφήσουμε αρκετά καθαρά τη συμβολή τους:
1. Υποστήριξη των ναυτικών και αγωνιστών
Οι γυναίκες: προετοίμαζαν τρόφιμα και προμήθειες για τα πληρώματα,φρόντιζαν τραυματίες,διατηρούσαν την κοινωνική συνοχή όσο οι άντρες έλειπαν.
2. Οικονομική συμβολή
εκείνες διαχειρίζονταν τα έσοδα των οικογενειών,σε αρκετές περιπτώσεις διέθεταν κοσμήματα ή αποταμιεύσεις για τον Αγώνα.
3. Κρυφή αντίσταση και δίκτυα
είχαν ευθύνη στο να μεταφέρουν πληροφορίες ή αγαθά χωρίς να κινούν υποψίες και βοηθούσαν σε μετακινήσεις ανθρώπων ή εφοδίων.
4. Ψυχολογική και κοινωνική στήριξη
Ακούγεται “ήσσονος σημασίας”, αλλά δεν είναι καθόλου:
κρατούσαν όρθιες τις κοινότητες σε περίοδο φόβου, πείνας και αβεβαιότητας.
Σε αντίθεση με πιο “πολεμικά” παραδείγματα (π.χ. Σουλιώτισσες), στην Κάλυμνο η γυναικεία συμμετοχή ήταν: λιγότερο ένοπλη,περισσότερο καθημερινή, πρακτική και ανθεκτική.
Ήταν δηλαδή η δύναμη της επιβίωσης.
Από ό,τι προκύπτει από τοπικές ιστορικές αναφορές για την Κάλυμνο: καταγράφονται άνδρες (ναυτικοί, Φιλικοί, απεσταλμένοι),αναφέρεται η γενική συμμετοχή του νησιού (πλοία, ενίσχυση κ.λπ.),αλλά οι γυναίκες εμφανίζονται μόνο συλλογικά, χωρίς ονομαστική αναφορά
Αυτό συμβαδίζει και με τη γενικότερη εικόνα της εποχής:
οι γυναίκες συμμετείχαν ενεργά, αλλά συχνά αγνοήθηκαν από τους ιστορικούς ή δεν καταγράφηκαν.
Γιατί δεν έχουμε ονόματα;
Εδώ είναι το πιο άδικο κομμάτι της ιστορίας.
επειδή:οι γυναίκες σπάνια καταγράφονταν επίσημα,η δράση τους θεωρούνταν αυτονόητη,οι τοπικές παραδόσεις κράτησαν μνήμη, αλλά όχι πάντα ονόματα
Έτσι, η συμβολή τους είναι συλλογική, όχι προσωποποιημένη.
Αν το δούμε λίγο βαθύτερα, οι γυναίκες της Καλύμνου δεν ήταν απλώς “υποστηρικτικές”.
Ήταν: διαχειρίστριες της ζωής εν μέσω κρίσης,φορείς αντοχής και συνέχειας,με τον τρόπο τους, συμμέτοχες στην ελευθερία
Χωρίς αυτές, ο αγώνας,ειδικά στα νησιά,απλά δεν θα κρατούσε.
Σύγκριτικά με άλλες περιοχές
Για να καταλάβουμε τη διαφορά,έχουμε ονόματα όπως Μπουμπουλίνα, Μαντώ Μαυρογένους, Δόμνα Βισβίζη,γιατί είχαν πλοία,ηγήθηκαν επιχειρήσεων,ανήκαν σε εύπορα ή “ορατά” κοινωνικά στρώματα.
Στην Κάλυμνο όμως η δράση ήταν πιο χαμηλής έντασης (στήριξη, ναυτιλία, εφοδιασμός),οι γυναίκες δρούσαν μέσα στην καθημερινότητα, όχι στο προσκήνιο η ιστορία κράτησε τους ηγέτες,αλλά ξέχασε αυτούς που κράτησαν την κοινωνία όρθια.
Δεν έλειπαν οι γυναίκες από την ιστορία…λείπουν από τα βιβλία της ιστορίας οι γυναίκες .
Σακελλάρης Καμπούρης