Γράφει ο Θεόφιλος Τσουκαλάς,εκπαιδευτικός,ιστορικός
«Γκαρδιακά χαροποιήθη
και του Βάσιγκτον η γη.
Και τα σίδερα ενθυμήθη
που την έδεναν και αυτή”.
Από τον « Ύμνον εις την Ελευθερίαν” του Δ. Σολωμού
(Βάσιγκτον: Ο George Washington, εθνικός ήρωας της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας και πρώτος Πρόεδρος των Η.Π.Α.)
Φέτος συμπληρώνονται διακόσια χρόνια από την έναρξη της Επανάστασης του 1821. Μια εμβληματική Επέτειος, που λειτουργεί ως έναυσμα απόδοσης φόρου τιμής προς τους πρωταγωνιστές της Ελευθερίας μας. Μια Επέτειος που μάς καλεί να μελετήσουμε τις απαρχές της δημιουργίας του πρώτου νεοελληνικού κράτους, ν’αδράξουμε την ευκαιρία να αναβαπτιστούμε στα νάματα της Νεότερης Ιστορίας μας, να αφουγκραστούμε τον ανασασμό των προγόνων μας, να διδαχθούμε από το παρελθόν μας , για να ατενίσουμε, με γνώση του ποιοι είμαστε και από ποιους προερχόμαστε, την αρχή της τρίτης εκατονταετίας του ελεύθερου βίου του σύγχρονου Ελληνισμού. Σήμερα, εγκαινιάζουμε μια σειρά από άρθρα που στοχεύουν στην ενίσχυση της ιστορικής μνήμης στο πλαίσιο του επετειακού εορτασμού των διακοσίων χρόνων της Ανεξαρτησίας.
Οι πνευματικές ρίζες του Ξεσηκωμού του 1821 πρέπει να αναζητηθούν στο κίνημα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, πενήντα και πλέον χρόνια πριν την Επανάσταση. Επρόκειτο για τη μεταφορά στον υπόδουλο ελληνικό χώρο, μέσω των ελληνικών εμπορικών παροικιών στις μεγαλουπόλεις της Ευρώπης, των φιλελεύθερων και ριζοσπαστικών ιδεών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, του πνευματικού κινήματος του 18ου αιώνα, που πολέμησε τον σκοταδισμό, διακήρυξε τα δικαιώματα του Ανθρώπου , διαμόρφωσε την έννοια του Πολίτη, έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης επιστήμης και της κοινωνικοποίησης της γνώσης, υπεραμύνθηκε των ελευθεριών, της έκφρασης της γνώμης, της ανεξιθρησκίας, της διάκρισης των εξουσιών και γκρέμισε από το βάθρο της την Απολυταρχία, προκαλώντας την Αμερικανική Επανάσταση του 1775, την Γαλλική του 1789 και την Ελληνική του 1821.
Αυτές οι ιδέες, είτε μέσω του θρησκευτικού ουμανισμού είτε μέσω φιλελεύθερων και ριζοσπαστικών φωνών, προλείαναν το έδαφος για τον μεγάλο Ξεσηκωμό. Ρήγας, Κοραής, Ψαλίδας, Μοισιόδακας, Βούλγαρης, Κοσμάς ο Αιτωλός, Κούμας κ.α. με το φλογερό τους κήρυγμα για Παιδεία και Ελευθερία προετοίμασαν το υπόδουλο Γένος για τη Μεγάλη Ώρα.
Αλλά, όταν εκδηλώθηκε η Ελληνική Επανάσταση, η διεθνής συγκυρία δεν ήταν ευνοϊκή. Το 1815 οι Μονάρχες της Ευρώπης, αφού νίκησαν τις στρατιές του Ναπολέοντα στο Βατερλό, αποφάσισαν στο Συνέδριο της Βιέννης να καταπνίξουν κάθε επαναστατικό κίνημα, κάθε φιλελεύθερη φωνή που θα έθετε σε κίνδυνο τους θρόνους τους , νομίζοντας πως έτσι θα ξεχαστούν τα κηρύγματα της Γαλλικής Επανάστασης και του Διαφωτισμού. Το πιο βαθύ σκοτάδι απολυταρχίας απλώθηκε πάνω στην Ευρώπη. Όμως, ο σπόρος του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης είχε καρποφορήσει απ’ άκρη σ’ άκρη της ηπείρου. Και οι υπόδουλοι Έλληνες, ώριμοι και συνειδητοποιημένοι, διετράνωσαν όσο πιο ξεκάθαρα γινόταν τον πόθο τους για Λευτεριά με το σύνθημα «Ελευθερία ή Θάνατος».
Σχεδόν ταυτόχρονα με την έκρηξη της Επανάστασης στην Ελλάδα, στην Ευρώπη και στην Αμερική δημιουργήθηκε ένα πρωτοφανές κίνημα στήριξης των υπόδουλων εξεγερμένων Ελλήνων. Το ανεπανάληπτο στην Ιστορία φαινόμενο ονομάστηκε Φιλελληνισμός. Επρόκειτο για μια άνευ προηγουμένου στήριξη του Αγώνα ενός λαού για ελευθερία από άλλους λαούς. Τα αίτια του κινήματος εξηγούνται από την αρχαιολατρία της εποχής. Οι δυτικός πολιτισμός θεωρεί ως βάση του τον αρχαιοελληνικό και οι πνευματικοί άνθρωποι της εποχής, επηρεασμένοι από την αρχαιοελληνική σκέψη και τον κλασικισμό, αισθάνονταν ευγνωμοσύνη προς τους αρχαίους Έλληνες. Την ευγνωμοσύνη αυτή ανταπέδιδαν στους απογόνους τους, τους Νεοέλληνες, υποστηρίζοντας τον Αγώνα τους. Άλλωστε, οι επιτυχίες των επαναστατών συγκρίνονταν με τις ιστορικές μορφές του Μιλτιάδη, του Λεωνίδα και του Θεμιστοκλή, προκαλώντας μεγάλο θαυμασμό στο εξωτερικό. Στον αντίποδα οι βιαιότητες των Τούρκων, όπως ο απαγχονισμός του Οικουμενικού Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε, οι βιαιοπραγίες κατά των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και η σφαγή της Χίου, προκαλούσαν αποτροπιασμό στην Ευρώπη και ενίσχυαν τον Φιλελληνισμό. Κυρίως, όμως, η ανάγκη για αντίδραση απέναντι σε κάθε μορφή απολυταρχίας που κατέπνιγε τον ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό των λαών, σε συνδυασμό με τον ρομαντισμό και τον ιδεαλισμό, θέριευε το κίνημα του Φιλελληνισμού. Υλική, ιατροφαρμακευτική βοήθεια, οπλισμός, πολεμοφόδια, ακόμα και φυσική παρουσία στις μάχες, μέχρι της αυτοθυσίας, καταδεικνύουν τη συνεισφορά των Φιλελλήνων στον Αγώνα του 1821.
Ανάμεσα στις σπουδαιότερες μορφές των Διαφωτιστών και των Φιλελλήνων ξεχωρίζουν οι Αδαμάντιος Κοραής και Τόμας Τζέφερσον. Ο Σμυρναίος Αδαμάντιος Κοραής, με καταγωγή από τη Χίο, πρώην έμπορος, με σπουδές Ιατρικής στη Γαλλία, υπέρμαχος του Διαφωτισμού, διαπρεπής φιλόλογος, εκδότης και σχολιαστής αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, γνωρίστηκε την περίοδο 1784-1789 με τον Τόμας Τζέφερσον, Γενικό Πρόξενο των ΗΠΑ στο Παρίσι, Διαφωτιστή, εκ των συντακτών της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας της 4ης Ιουλίου του 1776, του Αμερικανικού Συντάγματος του 1787, συντάκτη του νόμου περί ανεξιθρησκίας και τρίτο Πρόεδρο των ΗΠΑ κατά την οκταετία 1801-1809. Ο Κοραής γοητεύτηκε από τη δημοκρατική σκέψη του Τζέφερσον, από το φιλελεύθερο πολίτευμα των ΗΠΑ και οραματίστηκε την οργάνωση της ελληνικής Πολιτείας κατά το πρότυπό του. Ο Τζέφερσον ως Ανθρωπιστής λάτρευε τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, μελετούσε αρχαία Ιστορία και Φιλοσοφία από το πρωτότυπο και μπορούσε να διαβάσει με τη βοήθεια λεξικού νέα ελληνικά, όπως ο ίδιος γράφει στον Κοραή. Ήταν ένθερμος Φιλέλληνας και υποστηρικτής του Αγώνα για Ανεξαρτησία, συγκρίνοντάς τον με τον Αγώνα των Αμερικανών απέναντι στον αγγλικό αποικιακό ζυγό.
Στα δύσκολα χρόνια της κάμψης της Ελληνικής Επανάστασης, τότε που οι εμφύλιοι σπαραγμοί έθεσαν σε άμεσο κίνδυνο τον ίδιο τον Αγώνα και ενώ γινόταν ξεκάθαρη η ριζική μεταστροφή της εξωτερικής πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης, Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας, υπέρ της δημιουργίας ενός πλήρως ελεγχόμενου, αυτόνομου (στην πορεία των εξελίξεων προέκυψε το ανεξάρτητο) ελληνικού κρατιδίου, ο Κοραής, φοβούμενος τον πατερναλισμό των Προστάτιδων Δυνάμεων , απευθύνεται με τρεις επιστολές γραμμένες στα γαλλικά, που σώζονται στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Χίου, στον παλιό γνώριμο απ’ τα παρισινά σαλόνια, τον Τόμας Τζέφερσον, προσπαθώντας να εκμαιεύσει μια παρέμβαση των ΗΠΑ υπέρ του ελληνικού Αγώνα, έστω και μια δημόσια δήλωση συμπαράστασης, υποσχόμενος μέχρι και οικονομικά -εμπορικά οφέλη για την υπερατλαντική φίλη χώρα.
Οι επιστολές στάλθηκαν με ημερομηνίες 10 Ιουλίου 1823, 28 Δεκεμβρίου 1823 και 30 Ιανουαρίου 1825. Στην πρώτη επιστολή ο Κοραής σημειώνει: “…επειδή η ελευθερία μας βρίσκεται ακόμη σε νηπιακή κατάσταση, απαιτούνται πολλές φροντίδες και μεγάλη βοήθεια για τη διαπαιδαγώγηση του έθνους μας, προκειμένου να μην πεθάνει στο λίκνο του”. Προς τούτο ζητά τη συνδρομή των ΗΠΑ για την πολιτειακή οργάνωση του κράτους. Επιδιώκει την ανάμειξή τους στα ελληνικά πράγματα, προσβλέποντας στο φιλελεύθερο πνεύμα της διακυβέρνησής τους, καθώς τον τρομάζει η κηδεμονία των Μεγάλων Δυνάμεων. , Μεταφέρει την πρόταση του Αλ. Μαυροκορδάτου να προσφερθούν εμπορικά προνόμια στην αμερικανική Κυβέρνηση για τη μεσολάβησή της, γνωρίζοντας ότι στην πολιτική σκακιέρα τον πρώτο λόγο έχουν τα συμφέροντα και όχι οι ιδεολογίες. Κλείνει με αυτά τα λόγια την επιστολή του: “Ενισχύσατέ μας ευτυχείς Αμερικανοί. Δεν σας ζητούμε να μας δώσετε ελεημοσύνη. Σας παρέχουμε, μάλλον, μια ευκαιρία να αυξήσετε την ευτυχία Σας”.
Ο Τζέφερσον -σε μεγάλη ηλικία (80 ετών)και με κλονισμένη την υγεία του(πέθανε το 1826)- απάντησε στην πρώτη από τις τρεις επιστολές με μια μακροσκελή επιστολή- ύμνο για την Ελλάδα, αλλά και για την πολιτειακή οργάνωση των ΗΠΑ, με ημερομηνία 31 Οκτωβρίου 1823. Πρόκειται για τον δικό του Επιτάφιο του Περικλέους, που εξυμνεί το πιο φιλελεύθερο και δημοκρατικά οργανωμένο κράτος της εποχής, τις νεοσύστατες ΗΠΑ. Αυτό που δεν γνώριζε ο Κοραής ήταν ότι ο Τζέφερσον δεν είχε πια καμία επιρροή πάνω στην αμερικανική κυβέρνηση, που διακήρυττε ότι δεν αναμειγνυόταν στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, ώστε να την έστρεφε προς μια ενεργή ανάμειξη υπέρ των Ελλήνων και φυσικά ανταγωνιστικά προς τους Αγγλογάλλους και τους Ρώσους στη Μεσόγειο. Μάλιστα, φρόντισε αυτό να γίνει σαφές από την αρχή της επιστολής.
Αφού αναφέρθηκε με κολακευτικά λόγια στις εκδόσεις των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων από τον Κοραή, για τους οποίους έγραψε: “Σε αυτούς όλοι εμείς οφείλουμε τα φώτα”, επαίνεσε το μορφωτικό έργο του Έλληνα φίλου του . Επίσης διαβεβαίωσε τον Κοραή ότι κανείς άλλος λαός δεν συμπονούσε τον ελληνικό από τον αμερικανικό, που απέκτησε την Ανεξαρτησία του με σκληρό αγώνα. Έγραψε χαρακτηριστικά: “Κανένας λαός δεν αισθάνεται ζωηρότερη συμπάθεια από εμάς για τα δεινά, από τα οποία υποφέρουν οι συμπατριώτες σας. Κανένας δεν απευθύνει στον Θεό πιο θερμές και πιο ειλικρινείς παρακλήσεις”.Στη συνέχεια προέβαλε το αμερικανικό Σύνταγμα και το εκπαιδευτικό σύστημα, παρέχοντας χρήσιμες συμβουλές για την πολιτειακή οργάνωση των Ελλήνων. Άλλωστε, όλα τα Συντάγματα της Επανάστασης διαπνέονταν από τις ίδιες βασικές αρχές του Διαφωτισμού που ενέπνευσαν και τους Αμερικανούς νομοθέτες. Ιδιαίτερα το «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος” ή Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827, ήταν το πιο δημοκρατικό της εποχής του. Η επιβολή όμως της λύσης ενός ανεξάρτητου βασίλειου από τις Μεγάλες Δυνάμεις έθαψε κάθε φωνή φιλελευθεροποίησης. Από το 1830 έως το 1844, η Ελλάδα κυβερνήθηκε με απόλυτο τρόπο ως Μοναρχία, μακριά από το πνεύμα των συμβουλών του Αμερικανού Εθνεγέρτη. Ο Κοραής ενθαρρυμένος από τα επαινετικά λόγια του Τζέφερσον και την ενδελεχή απάντησή του για τα πολιτειακά θέματα, έστειλε τις άλλες δύο επιστολές, επανερχόμενος στο ζήτημα της αμερικανικής βοήθειας. Η κλονισμένη υγεία του Τζέφερσον δεν του επέτρεψε ν’ απαντήσει . Ο θάνατος τον βρήκε στο σπίτι του στη Βιρτζίνια το 1826. Ήταν ογδόντα τριών ετών. Ο Κοραής πέθανε στο Παρίσι το 1833, σε ηλικία ογδόντα πέντε ετών. Οι ελληνοαμερικανικές διπλωματικές σχέσεις ξεκίνησαν επισήμως με την ανταλλαγή προξένων σε Αθήνα και Ουάσιγκτον το 1837. Μετέπειτα δημιουργήθηκε ο μεγάλος Ελληνισμός της Αμερικής. Στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους , Ελλάδα και ΗΠΑ πολέμησαν στο ίδιο στρατόπεδο. Κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα οι σχέσεις των δύο συμμαχικών χωρών πέρασαν δια πυρός και σιδήρου(Ψυχρός Πόλεμος, ανάμειξη στα πολιτικά πράγματα της Ελλάδας, Δικτατορία των Συνταγματαρχών, Κυπριακό, Βάσεις, ελληνοτουρκικά, Κρίση Ιμίων).
Η επιστολή του Τόμας Τζέφερσον προς τον Αδαμάντιο Κοραή αναφέρθηκε στην ιστορική ομιλία του Προέδρου Μπαράκ Ομπάμα στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 2016.
Θ. Τσουκαλάς
Ιστορικός
