Σε μια εποχή όπου ο τουρισμός δεν αποτελεί απλώς έναν βασικό πυλώνα της ελληνικής οικονομίας αλλά και έναν καθοριστικό παράγοντα διαμόρφωσης της ταυτότητας ολόκληρων τοπικών κοινωνιών, η ανάγκη για ουσιαστικό διάλογο γύρω από τη βιωσιμότητα, την ασφάλεια και τη στρατηγική ανάπτυξη των προορισμών καθίσταται πιο επιτακτική από ποτέ.
Η Κάλυμνος, ένα νησί που κατάφερε να μετατραπεί σε διεθνές σημείο αναφοράς για την αναρρίχηση, βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι: ανάμεσα στη διατήρηση της επιτυχίας της και στην ανάγκη για ουσιαστική θωράκιση του μέλλοντός της.
Το άρθρο του Νικόλαου Σαρούκου δεν περιορίζεται σε μια απλή καταγραφή ενός τραγικού γεγονότος. Αντίθετα, λειτουργεί ως αφετηρία για έναν βαθύτερο προβληματισμό γύρω από το πώς ένας σύγχρονος, εξειδικευμένος τουριστικός προορισμός οφείλει να λειτουργεί. Με γνώση του αντικειμένου και καθαρή ματιά, ο συγγραφέας αναδεικνύει τις προκλήσεις που συνοδεύουν την επιτυχία και θέτει στο προσκήνιο ζητήματα που για χρόνια είτε υποτιμήθηκαν είτε αντιμετωπίστηκαν αποσπασματικά.
*Ο Νικόλαος Σαρούκος, γεννημένος το 1976 στο Darwin της Αυστραλίας και με ρίζες από την οικογένεια Σαρούκου – γνωστή και ως «Τριπολίτη» – που δραστηριοποιήθηκε για δεκαετίες στην Ψέριμο στον τομέα της φιλοξενίας, διαθέτει σημαντική ακαδημαϊκή και επαγγελματική εμπειρία στον τουρισμό και τη δημόσια διοίκηση. Απόφοιτος Διοίκησης Τουρισμού με μεταπτυχιακές σπουδές στη Διοίκηση Υπηρεσιών και σήμερα υποψήφιος διδάκτορας στον τομέα της δημόσιας διοίκησης και του τουρισμού, έχει υπηρετήσει επί έντεκα χρόνια στην Ολυμπιακή Αεροπορία, ενώ από το 2009 ανήκει στο δυναμικό του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού και του Υπουργείου Τουρισμού. Έχοντας διατελέσει Διευθυντής Πελοποννήσου του ΕΟΤ και σήμερα Προϊστάμενος Ελέγχου και Τουριστικής Ανάπτυξης Θεσσαλίας, γνωρίζει σε βάθος τόσο τις δυνατότητες όσο και τα όρια της κρατικής παρέμβασης στον τομέα των μεταφορών και του τουρισμού.
Η Κάλυμνος δεν είναι πια ένας ανερχόμενος προορισμός· είναι μια καταξιωμένη δύναμη στον παγκόσμιο αναρριχητικό χάρτη. Και ακριβώς γι’ αυτό, οι απαιτήσεις που τη συνοδεύουν είναι αυξημένες. Η ασφάλεια, οι υποδομές, η οργάνωση και η διαχείριση κρίσεων δεν αποτελούν δευτερεύοντα ζητήματα, αλλά βασικές προϋποθέσεις για τη διατήρηση της φήμης και της αξιοπιστίας της.
Ο Νικόλαος Σαρούκος, μέσα από τεκμηριωμένες παρατηρήσεις και ρεαλιστικές προτάσεις, στο άρθρο που ακολουθεί δεν επιδιώκει να καταλογίσει ευθύνες, αλλά να ανοίξει έναν αναγκαίο διάλογο. Έναν διάλογο που αφορά όχι μόνο την τοπική κοινωνία, αλλά και όλους όσοι εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα στον τουριστικό σχεδιασμό και την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού στην Ελλάδα.
Γιατί τελικά, η επιτυχία ενός προορισμού δεν μετριέται μόνο με τον αριθμό των επισκεπτών του, αλλά με την ικανότητά του να εξελίσσεται, να προστατεύει και να προνοεί. Και αυτό ακριβώς είναι το διακύβευμα που θέτει με σαφήνεια και ευθύνη το παρόν άρθρο.
Ακολουθεί το πλήρες άρθρο του Νικολάου Σαρούκου:
Όταν ο Βράχος Σιωπά
Το δυστύχημα που πρέπει να αφυπνίσει την Κάλυμνο
Το πρόσφατο τραγικό δυστύχημα που κόστισε τη ζωή σε έναν 60χρονο Τσέχο αναρριχητή στην Κάλυμνο δεν είναι απλώς μια θλιβερή είδηση. Είναι μια στιγμή που αναγκάζει το νησί να κοιταχτεί στον καθρέφτη. Η Κάλυμνος δεν είναι απλώς ένας όμορφος προορισμός του Αιγαίου. Είναι – εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια – ένας από τους σημαντικότερους αναρριχητικούς προορισμούς στον κόσμο. Χιλιάδες αναρριχητές ταξιδεύουν κάθε χρόνο στο νησί για να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους στους περίφημους ασβεστολιθικούς βράχους του.
Αυτό όμως σημαίνει και κάτι ακόμη: η Κάλυμνος δεν φιλοξενεί απλώς τουρίστες. Φιλοξενεί ένα άθλημα που από τη φύση του εμπεριέχει κινδύνους. Η αναρρίχηση δεν είναι μια δραστηριότητα χωρίς ρίσκο. Όποιος την επιλέγει το γνωρίζει. Είναι μέρος της φιλοσοφίας του αθλήματος, μέρος της ίδιας της εμπειρίας. Η επαφή με το φυσικό στοιχείο, η πρόκληση του ύψους και η διαχείριση του φόβου αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της αναρριχητικής εμπειρίας. Αυτό που κάνει τη διαφορά όμως δεν είναι η απουσία κινδύνου. Είναι η διαχείριση του κινδύνου όταν αυτός εκδηλωθεί. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το ερώτημα που αφήνει πίσω του το πρόσφατο δυστύχημα.
Το ζητούμενο δεν είναι αν θα συμβεί κάτι — αλλά πώς θα το διαχειριστούμε
Σε έναν αναρριχητικό προορισμό διεθνούς εμβέλειας, τα περιστατικά είναι – δυστυχώς – μέσα στο πλαίσιο της δραστηριότητας. Πτώσεις, τραυματισμοί, δύσκολες προσβάσεις σε βράχους και ανάγκη άμεσης επέμβασης αποτελούν κομμάτι της πραγματικότητας της αναρρίχησης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει ένα συμβάν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο προορισμός είναι προετοιμασμένος για να το αντιμετωπίσει.
Στην περίπτωση του Τσέχου αναρριχητή, η συζήτηση που άνοιξε – τόσο στην τοπική κοινωνία όσο και στην παγκόσμια αναρριχητική κοινότητα – είναι αναπόφευκτη. Και η αλήθεια είναι ότι η Κάλυμνος δείχνει να έχει μείνει… μετεξεταστέα. Όχι επειδή δεν υπήρξε προσπάθεια και όχι επειδή δεν υπάρχουν άνθρωποι που αγωνίζονται καθημερινά για την ασφάλεια του προορισμού. Αλλά επειδή, μετά από τόσα χρόνια ανάπτυξης του αναρριχητικού τουρισμού, ορισμένες βασικές δομές εξακολουθούν να στηρίζονται περισσότερο στην καλή θέληση παρά σε έναν οργανωμένο σχεδιασμό.
Η αναρρίχηση δεν είναι πλέον ένα «χόμπι» – είναι οικονομία
Υπάρχει όμως και μια ακόμη διάσταση που συχνά ξεχνάμε όταν συζητούμε για την αναρρίχηση στην Κάλυμνο: η οικονομική της σημασία. Σύμφωνα με διεθνείς τουριστικές εκτιμήσεις, περίπου 12.000 αναρριχητές επισκέπτονται κάθε χρόνο το νησί, αριθμός ιδιαίτερα υψηλός για ένα εξειδικευμένο άθλημα όπως η αθλητική αναρρίχηση. Και αυτοί οι επισκέπτες δεν είναι οι κλασικοί τουρίστες μιας εβδομάδας. Η αναρριχητική κοινότητα έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: επιστρέφει ξανά και ξανά στον ίδιο προορισμό. Δεν είναι λίγοι μάλιστα εκείνοι που επιλέγουν να παραμένουν για εβδομάδες ή ακόμη και μήνες στο νησί.
Η μέση διάρκεια παραμονής ενός αναρριχητή συχνά ξεπερνά τις δέκα ημέρες. Αυτό σημαίνει ότι το οικονομικό αποτύπωμα της δραστηριότητας είναι σημαντικό για την τοπική οικονομία. Δεν πρόκειται μόνο για ξενοδοχεία και ενοικιαζόμενα δωμάτια. Η αναρριχητική δραστηριότητα στηρίζει εστιατόρια και καφέ, ενοικιάσεις αυτοκινήτων και μοτοσικλετών, καταστήματα εξοπλισμού, οδηγούς βουνού και εκπαιδευτές, καθώς και πολλές ακόμη τοπικές υπηρεσίες.
Με απλά λόγια, η αναρρίχηση συνέβαλε αποφασιστικά στο να επεκταθεί η τουριστική περίοδος της Καλύμνου από τρεις ή τέσσερις μήνες σε σχεδόν οκτώ μήνες τον χρόνο. Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πλεονέκτημα που έφερε στο νησί.
Ένας παγκόσμιος αναρριχητικός προορισμός
Σήμερα η Κάλυμνος διαθέτει περισσότερους από 90 αναρριχητικούς τομείς και πάνω από 4.000 οργανωμένες διαδρομές. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις sport climbing διαδρομών στην Ευρώπη, γεγονός που έχει τοποθετήσει το νησί στον παγκόσμιο αναρριχητικό χάρτη.
Δεν είναι τυχαίο ότι το Kalymnos Climbing Festival έχει φιλοξενήσει όλα αυτά τα χρόνια χιλιάδες συμμετέχοντες από δεκάδες χώρες, συμβάλλοντας ακόμη περισσότερο στη διεθνή προβολή του νησιού. Η επιτυχία αυτή δεν προέκυψε τυχαία. Χτίστηκε μέσα από τη συνεργασία ανθρώπων της τοπικής κοινωνίας, επαγγελματιών του τουρισμού και της διεθνούς αναρριχητικής κοινότητας.
Και ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, η συζήτηση για τις υποδομές ασφαλείας δεν είναι μια τεχνική λεπτομέρεια. Είναι μια συζήτηση για το μέλλον ενός ολόκληρου οικονομικού οικοσυστήματος.
Η ανάγκη για έναν πραγματικό πυροσβεστικό σταθμό
Ένα από τα πρώτα ζητήματα που επανέρχονται κάθε φορά που συμβαίνει ένα σοβαρό περιστατικό είναι το ίδιο: η ανάγκη για έναν πλήρως οργανωμένο πυροσβεστικό σταθμό στο νησί. Σήμερα η Κάλυμνος διαθέτει εθελοντική πυροσβεστική δομή, η οποία αξίζει κάθε αναγνώριση για την προσφορά της. Οι άνθρωποι αυτοί συχνά επιχειρούν σε δύσκολες συνθήκες, με περιορισμένα μέσα αλλά με υψηλό αίσθημα ευθύνης.
Όμως η πραγματικότητα είναι απλή. Ένας διεθνής τουριστικός προορισμός που φιλοξενεί χιλιάδες επισκέπτες σε απαιτητικά φυσικά πεδία δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στον εθελοντισμό. Η ύπαρξη μόνιμου πυροσβεστικού σταθμού με επαρκές προσωπικό και εξοπλισμό διάσωσης δεν αποτελεί πολυτέλεια. Αποτελεί βασική υποδομή.
Τα αναρριχητικά πεδία δεν συντηρούνται μόνα τους
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο ζήτημα που συζητείται εδώ και χρόνια: η συστηματική συντήρηση των αναρριχητικών πεδίων. Οι διαδρομές πρέπει να ελέγχονται, τα βύσματα να αντικαθίστανται όταν φθείρονται, τα μονοπάτια πρόσβασης να καθαρίζονται και οι υποδομές να βελτιώνονται.
Όλα αυτά απαιτούν χρόνο, τεχνική γνώση και – κυρίως – πόρους. Σε πολλούς διεθνείς αναρριχητικούς προορισμούς έχει ήδη εφαρμοστεί ένα απλό μοντέλο: η καθιέρωση ενός μικρού τέλους συμμετοχής για τους αναρριχητές, ενός συμβολικού ποσού που επιστρέφει απευθείας στη συντήρηση των πεδίων και στην ασφάλεια των διαδρομών.
Δεν πρόκειται για φόρο. Πρόκειται για μια λογική ανταποδοτικότητας που διασφαλίζει ότι το ίδιο το προϊόν που προσελκύει επισκέπτες παραμένει ασφαλές και βιώσιμο.
Η εκπαίδευση στις διασώσεις πρέπει να γίνει κανόνας
Υπάρχει όμως και μια τρίτη διάσταση: η εκπαίδευση στις επιχειρήσεις διάσωσης. Σε πολλούς αναρριχητικούς προορισμούς του εξωτερικού πραγματοποιούνται τακτικές ασκήσεις διάσωσης σε πραγματικά πεδία, με τη συμμετοχή πυροσβεστών, ομάδων διάσωσης και τοπικών φορέων.
Η διάσωση σε έναν βράχο δεν μοιάζει με μια συνηθισμένη επιχείρηση. Απαιτεί ειδικές τεχνικές, εξοπλισμό και συντονισμό. Αν αυτές οι ασκήσεις δεν πραγματοποιούνται συστηματικά, τότε κάθε πραγματικό περιστατικό μετατρέπεται σε μια αυτοσχέδια προσπάθεια αντιμετώπισης. Και σε τέτοιες περιπτώσεις ο χρόνος γίνεται ο πιο κρίσιμος παράγοντας.
Ο ανταγωνισμός δεν κοιμάται
Υπάρχει όμως και μια ακόμη πραγματικότητα που η Κάλυμνος δεν πρέπει να υποτιμά: ο ανταγωνισμός. Ο αναρριχητικός τουρισμός αναπτύσσεται διεθνώς με γρήγορους ρυθμούς και νέοι προορισμοί εμφανίζονται συνεχώς, ακόμη και μέσα στην Ελλάδα.
Το Λεωνίδιο έχει ήδη χτίσει μια δυναμική παρουσία στην αναρριχητική κοινότητα, ενώ τα μαγευτικά Μετέωρα αποτελούν έναν από τους πιο εντυπωσιακούς βραχώδεις σχηματισμούς της Ευρώπης. Οι προορισμοί αυτοί παρακολουθούν προσεκτικά την εμπειρία της Καλύμνου, μαθαίνουν από τα λάθη της και είναι απολύτως έτοιμοι να αξιοποιήσουν κάθε στραβοπάτημα.
Η Κάλυμνος έχει ακόμη το προβάδισμα — αλλά όχι για πάντα
Ας είμαστε ειλικρινείς. Η Κάλυμνος παραμένει ένας μοναδικός αναρριχητικός προορισμός. Η ποιότητα των πεδίων, το τοπίο και η φιλοξενία των κατοίκων δύσκολα αντιγράφονται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η επιτυχία είναι δεδομένη.
Το πρόσφατο δυστύχημα δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια ατυχής στιγμή που θα ξεχαστεί με τον χρόνο. Πρέπει να λειτουργήσει ως αφορμή για μια πιο ώριμη συζήτηση για το πώς ένας προορισμός που βασίζεται σε ένα απαιτητικό άθλημα οργανώνει τις δομές του, προστατεύει τους επισκέπτες του και διασφαλίζει ότι η ανάπτυξη συνοδεύεται από την απαραίτητη ευθύνη.
Γιατί στο τέλος της ημέρας οι βράχοι της Καλύμνου θα συνεχίσουν να στέκονται εκεί, επιβλητικοί και σιωπηλοί.
Το ερώτημα είναι αν το νησί θα σταθεί στο ύψος τους.
Νικόλαος Σαρούκος
Προϊστάμενος Ελέγχου, Επιθεωρήσεων και Τουριστικής Ανάπτυξης Θεσσαλίας
Υπουργείο Τουρισμού
Περιφερειακή Υπηρεσία Τουρισμού Θεσσαλίας
Πανταζή Βασσάνη 9
Βόλος 38333
saroukos_n@mintour.gr
Τηλ. (+30) 2421023500 (εσωτ. 16)
Κιν. / Mob. : +30 6979471653