Τα Πασχαλινά αυγά (Οι Μαθητές και οι Δάσκαλοι- Ο Κωσταντής και ο "Λάζαρος").-Του Νικήτα Σκ. Καραφυλλάκη*


Πρωταγωνιστής στον εορτασμό του Πάσχα στην Κάλυμνο, μέχρι και τη δεκαετία του 1960, ήταν ασφαλώς το αυγό. Έπρεπε να καλύψει την περίοδο των δύο τελευταίων εβδομάδων, πριν από τη χρονιάρα μέρα, πέρα από τις τρέχουσες καθημερινές ετήσιες διατροφικές ανάγκες της οικογένειας, και εκείνες τις πρόσθετες που δημιούργησαν και καθιέρωσαν τα πασχαλινά ήθη στο νησί. Από τον μικρότερο μαθητή της πρώτης τάξης του δημοτικού σχολείου μέχρι και το γηραιότερο μέλος κάθε οικογένειας, το αυγό συνιστούσε μία ανάγκη, ένα πρόβλημα που απασχολούσε σοβαρά το σύνολο του καλυμνιακού λαού το τελευταίο δεκαπενθήμερο της Μεγάλης Σαρακοστής! Οι μεγαλύτεροι έπρεπε να σκεφτούν, να καταγράψουν και να προγραμματίσουν τις ανάγκες σε αυγά για όλες τις παρασκευές που απαιτούσαν τη συμμετοχή του: Τα κουλουράκια, τα εφτάζυμα για το σπίτι και τις πεθερές, τα "Λαζαράκια" και τις "Αυγούλες" για τα παιδιά, για το μεσημεριανό πιάτο της Λαμπρής με το μοναδικό σε νοστιμιά βουνίσιο αρνάκι. Ψημένο μέσα στο μουούρι* και στον παραδοσιακό καλύμνικο φούρνο που άναβε και εξακολουθεί να ανάβει το απόγευμα του Μ. Σαββάτου με σινοπόδια και κλαδέματα από ελιές, λεμονιές και αμυγδαλιές. Για το βάψιμο ενός μεγάλου αριθμού απ' αυτά, για να τηρηθεί το έθιμο και να στολιστεί το σπίτι από τη Μεγάλη Πέμπτη μέχρι το τσούγκρισμα, την ημέρα της Ανάστασης. Δύο συνεχόμενες χρονιές, μικρός, είχα βγει νικητής στο πασχαλινό τραπέζι με το ξύλινο φορμαρισμένο, καλοτριμμένο και βαμμένο κόκκινο αυγό μου, μέχρι που επαληθεύτηκε η παροιμία : "μια του κλέφτη, δύο του κλέφτη..."

Νωρίτερα, πριν έρθει η Μεγαλοβδομάδα και οι δικές της απαιτήσεις, όλες οι οικογένειες- είχαν δεν είχαν παιδιά- φρόντιζαν να εφοδιαστούν με ένα σημαντικό πλήθος απ' αυτά, ανάλογο με τα παιδιά που υπολόγιζαν ότι θα τους έλεγαν το "τρα(γ) ού(δ)ι του Λαζάρου" και από τους δασκάλους που τα περίμεναν, όπως οι άγιοι τα ταξίματά τους, την ημέρα των διακοπών των μαθητών και των δικών τους... Μια υποχρέωση που φρόντιζαν να τους υπενθυμίζουν, με τον τρόπο τους, πολλές μέρες πριν με τη συνδρομή... του μαθήματος της Αριθμητικής και των προβλημάτων της... Όλες οι πράξεις, της πρόσθεσης, της αφαίρεσης, του πολλαπλασιασμού και της διαίρεσης, των δεκαδικών αριθμών και των κλασμάτων, είχαν ως δεδομένα και ζητούμενα τ' αυγά και τα κόστη τους! Από τα Πρωτάκια, από τα οποία ζητούσαν να βρουν πόσα αυγά γέννησαν οι κότες τους τις δύο τελευταίες μέρες, όταν έκαναν τη μια 7 και την άλλη 5 και πόσα θα τους έμεναν, αν άφηναν 4 για το... σχολειό τους, μέχρι και τους μαθητές της Έκτης, οι οποίοι έπρεπε να υπολογίσουν πόσες δραχμές άξιζαν οι 6 ντουζίνες αυγά, αν το καθένα κόστιζε 20 λεπτά της δραχμής, και αν βρέθηκαν ανάμεσα τους και έξι σπασμένα και κράτησαν και για τους... δασκάλους έξι.
Το έθιμο αυτό τηρήθηκε αυστηρά, ώς τα τέλη της δεκαετίας του '60. Απερίγραπτη ήταν η απογοήτευση του Αντώνη Κουλιανού, διευθυντή στο 2ο δημοτικό σχολείο Χώρας Καλύμνου, και της διευθύντριας στο πρώτο Πόλεως, Νομικής Τσαγκάρη, όταν έβλεπαν το νέο δασκαλικό αίμα στα σχολειά τους, να συμβουλεύουν τους μαθητές να μην συνεχίζουν ένα έθιμο που είχε την προέλευσή του στο μακρινό παρελθόν, όταν ήταν άμισθοι οι δάσκαλοι, όπως και οι ιερείς, και περίμεναν από Συλλόγους, Επιτροπές, ή Σχολικές Εφορείες να τους συντηρούν!
Όλες οι ανάγκες και υποχρεώσεις σε αυγά, με δεδομένη και την αυστηρή νηστεία των Καλύμνιων σε όλη τη διάρκεια των πολλών ημερών, από την Καθαρά Δευτέρα μέχρι το Μεγάλο Σάββατο, μπορούσαν να καλυφθούν εύκολα, λόγω των στρατιών από κότες που κυκλοφορούσαν στα σπίτια, στις αυλές, στις αλάνες στα κοτέτσια. Όταν όμως ο νέος ο διοικητής του Αστυνομικού Τμήματος Καλύμνου, Γεώργιος Βασιλόπουλος, στη δεκαετία του 1950, εξέδωσε την ιστορική Διαταγή του, σύμφωνα με την οποία απαγορευόταν "από τούδε και εις το εξής η εκτροφή ορνίθων καθ' όλην την έκτασιν της πόλεως", τα πράγματα άλλαξαν από τη μια μέρα στην άλλη! Οι Καλυμνιές, υπό την απειλή τσουχτερού προστίμου, υποχρεώθηκαν, με πόνο ψυχής, να συμμορφωθούν. Να αποχωριστούν τα συμπαθητικά πτηνά που είχαν καλύψει ένα κομμάτι της πείνας τους στα χρόνια του Πολέμου. Τον είπαν "Ηρώδη των Πουλερικών" και μέσα σε λίγες μέρες χιλιάδες κοτόπουλα είχαν την ίδια τύχη με τα παιδιά των Εβραίων!...Το κράξιμο των πετεινών δεν ήταν πια το ξυπνητήρι τους και το κακάρισμα της κότας δεν τις καλούσε στην αγκάση* να πάρουν το γεννητούρι της.
Από τότε η Κάλυμνος έπαυσε να είναι αυτάρκης και άρχισε να εισάγει το πολύτιμο είδος διατροφής από τη γειτονική Κω και την Αστυπαλιά. Δεν μπορούσαν οι Καλύμνιοι να στερηθούν τα ήθη και τα έθιμά τους. Να μην δίνουν χαρά στα παιδιά. Να μην τα βλέπουν με το καλαθάκι στο χέρι, για να τους πουν τον "Λάζαρο" και να πασχίζουν ακούραστα να το γεμίσουν με αυγά και την τσέπη τους με " μαϊτζά"*. Αλλά και στον δάσκαλό τους που τα περίμενε με την ίδια ή και περισσότερη λαχτάρα από εκείνη που είχαν οι μαθητές του...
Από το πρωί του Σαββάτου, την παραμονή της Κυριακής του Νυμφίου, όλα τα αγόρια αλλά και πολλά κορίτσια γύριζαν στη δική τους γειτονιά αλλά και σε άλλες, όπου είχαν γνωστούς και συγγενείς κι έλεγαν το τραούι, της "Κότας", τα πολύ μικρά: "Ηγέννησε η κότα, πίσω που την πόρτα- ήκαμε χρυσό αυγό- ήφαα το ούλο γω- εν ηφήσα μερδικό". Του "μικρού Λαζάρου ": "Που 'σουν, Λάζαρε, πού ήτο η φωνή σου -Που σε γύρευε η Μάρθα η αδερφή σου..." Και του "μεγάλου Λαζάρου", τα μεγαλύτερα, το οποίο ήταν αφηγηματικό της Ανάστασής του- πολύ μελωδικό- και αναδείκνυε τις καλές φωνές και τους μελλοντικούς ψαλτάδες: "Σήμερον έρχετ' ο Χριστός, ο επουράνιος Θεός - εν πόλει Βηθανία, με κλάδους, με βαΐα -Εβγάτε, σας παρακαλούμε, για να σας διηγηθούμε" ... Η αμοιβή που ακολουθούσε από τη βαθιά θρησκευόμενη Καλυμνιά σε είδος και χρήμα, ήταν ανάλογη με τον βαθμό συγκίνησης που ένιωθε από το μέλος και την απόδοση του περιεχόμενου. Δεν ήταν μόνο τα Κάλαντα, τα οποία αναδείκνυαν τάλαντα. Ήταν και τ' αυγά, πάνω στα οποία ζωγράφιζαν, μικροί και μεγάλοι, παραστάσεις από εικόνες της Άνοιξης και των λουλουδιών της, μέχρι της Σταύρωσης και της Ανάστασης του Χριστού. Η κλίση στη ζωγραφική τού μετέπειτα μεγάλου καλλιτέχνη και αγιογράφου Αντώνη Καραφυλλάκη αναδείχτηκε σε πολύ μικρή ηλικία, ζωγραφίζοντας "επαγγελματικά" πάνω στ' αυγά της Λαμπρής!...Όλη τη Μεγαλοβδομάδα, στην ηλικία των 10-12 χρόνων, δεχόταν παραγγελίες(!) Και τον υποχρέωναν να εισπράττει χρηματική αμοιβή και να τη φυλάει, όπως του έλεγαν, για τις σπουδές του στη σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, όταν θα μεγάλωνε..
Τον δεύτερο χρόνο μετά τον αποκεφαλισμό των πουλιών φάνηκε πια ξεκάθαρα η μεγάλη έλλειψη που είχε η Κάλυμνος σε αυγά. Και Πάσχα χωρίς αυτά δεν γινόταν στο νησί! Τότε άρχισε η εισαγωγή τους από την Κω και την Αστυπαλιά. Από το νησί του Ιπποκράτη τα έφερνε το "Αγγελικώ" , το σκάφος της γραμμής του καπετάν- Κουρούνη που ήταν και επιβατηγό κι εμπορικό. Από την Αστυπαλιά, με το καΐκι του Σπανού, ο Γρηγόρης Μουζουράκης, το "Φιγουρίνι" , όπως τον αποκαλούσαν όλοι.
Βλέποντας εκείνη τη χρονιά ο λοστρόμος του "Κώτικου", ο Κωσταντής ο Γάτης, που ήταν... κατευθείαν εξ αίματος συγγενής του μακρινού πανούργου Οδυσσέα, την τεράστια ζήτηση αυγών και την αδυναμία του να ανταποκριθεί σ' αυτήν, θέτει σε εφαρμογή τον δικό του ...."δούρειο ίππο". Να προλάβει τον Μουζουράκη και να βρεθεί μια-δυο μέρες νωρίτερα από εκείνον στην Αστυπαλιά, για να του πάρει όλα τα αυγά που είχε καπφαρωμένα* από καιρό! Αναχωρεί, δίχως καμιά καθυστέρηση, τρείς μέρες πριν από το Σάββατο του Λαζάρου για το δυτικότερο νησί των Δωδεκανήσων. Οι Αστυπαλίτες, μόλις είδαν, από τη "Χώρα" τους ψηλά, το καλύμνικο σκάφος αραγμένο στο λιμάνι τους, κατεβαίνουν στο μοναδικό παραλιακό καφενείο. Βλέπουν έναν Κωσταντή, τον οποίον γνώριζαν από τις μυζήθρες και τα τυριά που αγόραζε συχνά από το νησί τους, "αγνώριστο". Να έχει τα δυο του χέρια ακουμπισμένα με τους αγκώνες πάνω στο τραπέζι και να κρατά το κεφάλι του!
"Τι έχεις Κωσταντή"; τον ρωτάνε. Απάντηση δεν παίρνουν. Μ' ένα λίγο βρεγμένο μαντήλι σκούπιζε κάθε λίγο τα ... δάκρυα από τα μάτια του. Επαναλαμβάνουν την ερώτηση, ανήσυχοι και φοβισμένοι μήπως κάποιο κακό κτύπησε τον ίδιο ή άλλους Καλύμνιους από δυναμίτες που δοκίμαζαν για τη βραδιά της Ανάστασης. Και ο Κωσταντής, κλαψουρίζοντας, τους λέει:
-Έ ντα μάθατε τα νέα;
-Τι να μάθουμε!_Ηπόθανε ψες βρά(δ)υ ο συμπατριώτης και φίλος μου, ο Μουζουράκης, το Φιγουρίνι!..
-"Μη μας το λες!", είπαν όλοι με μια φωνή.
Και μετά από μια σύντομη σιωπή: "Και τι θα γίνει τώρα με τ' αυγά μας; Έχουμε μαζέψει πάνω από χίλια ! Τι θα τα κάνουμε;
-Ο Κωσταντής ξανασκούπισε τα... δάκρυά του και σηκώθηκε να πάει ν' αγοράσει τα τυριά και τις μυζήθρες του... Φεύγοντας, τους λέει:
-Καταλαβαίνω τη μεγάλη ζημιά που σας βρήκε. Μπορώ (ν)α σας βοηθήσω, (ν)α σας βγάλω που τη δύσκολη θέση, αν μου τα δώσετε λί(γ)ο πιο φτηνά... (Ν)α κάμετε κι εσείς πάσχα, (ν)α κάμω κι εγώ. Γιατί (δ)ε ξέρω α θα μπορέσω (ν)α τα πουλήσω τόσα πολλά. Σκεφτείτε το! και πάρτε την απόφασή σας.
Κι έφυγε. Όταν γύρισε, τους βρήκε όλους... φορτωμένους με τ' αυγά τους! Του έκαμαν μια μεγαλύτερη έκπτωση από εκείνη που περίμενε, τα πλήρωσε, αντάλλαξαν ευχές κι ευχαριστίες και μπήκε στο σκάφος που έλυσε αμέσως παλαμάρι για Κάλυμνο.
Την άλλη μέρα καταπλέει στο Βαθύ της Αστυπαλιάς ο Μουζουράκης! Έξω φρενών μαθαίνει το διπλό πάθημα, το δικό του και των αυγοπαραγωγών της Αστυπαλιάς. Παίρνει τα λίγα αυγά της ημέρας και επιστρέφει φουρκωμένος* στην Κάλυμνο, με την ικανοποίηση ότι ήταν τουλάχιστον... ζωντανός!
Όταν ξαναπήγε μετά από 15 μέρες ο Κωσταντής στην Αστυπαλιά, τον υποδέχτηκαν με παράπονα και μειδιάματα. Εκείνος, ατάραχος και σοβαρός, κάνοντας τον σταυρό του τρεις φορές, τους απάντησε, ήρεμα και πειστικά: "Ο Γρηγόρης ο Μουζουράκης, το Φιγουρίνι, είχε ποθάνει πραγματικά και είχε νεστηθεί σαν τον Λάζαρο, λίγο πριν ντο θάψουν το μεσημέρι της άλλης μέρας: Όταν ένιωσε σικλετθισμένος* απο τη μεγάλη ζέστη μέσα στο κασόνι, έβγαλε τα χέρζα του και σηκώθηκε!... Αλλά ντράπηκε (ν)α σας πει το πάθημά του! " Και κατέληξε, λέγοντας: "Θάμα, πατριώτες! Μεγάλο Θάμα!" Κι έκανε πάλι τρεις φορές τον σταυρό του. Το ίδιο έκαναν και οι Αστυπαλίτες, δοξάζοντας τον αναστάντα Χριστό που δεν τους στέρησε έναν καλό πελάτη των αυγών τους...
Κάλυμνος, 17 Απριλίου 2022.
Νικήτας Καραφυλλάκης
Γλωσσάρι (Από το Λεξικό του Ιδιώματος της Καλύμνου, του Μιχ. Σκανδαλιδη, εκδ. Αναγνωστηριου "ΑΙ ΜΟΥΣΑΙ" ).
*μουούρι : πήλινο πιθάρι
*αγκάση : χώρος τοκετού αυγών στο κοτέτσι
*μαϊτζά: χρήματα.
*καπφαρωμενα
*φουρκωμενος: πολύ θυμωμένος
*σικλετθισμενος: στριμωγμενος, πιεσμένος
*καπφαρωμενα: δεσμευμένα με προκαταβολή.
























