Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η ενημερωτική και αποκαλυπτική ηλεκτρονική εφημερίδα της Καλύμνου

Θέα της Τελένδου από την Κάλυμνο
Άρθρα-Λαογραφικά-Ιστορικά

Σπογγαλιεία στα Δωδεκάνησα στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα.

*Μανώλης Κασσώτης με καταγωγή από την Σύμη, Κάρπαθο και Κάσο και διαμένει Αμερική..Έχει έρθει και στην Κάλυμνο ένα καλοκαίρι και μίλησε σε εκδήλωση του απόδημου ελληνισμού

Του Μανώλη Κασσώτη*

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο ομογενειακό site www.anamniseis.net

Τα πιο άγονα νησιά της Δωδεκανήσου που δεν μπορούσαν να ζήσουν από τη Γη, έστρεψαν το ενδιαφέρον τους προς την θάλασσα, Κασιώτες και Καστελοριζοί στην ναυτιλία, Συμιακοί, Καλύμνιοι και Χαλκήτες στην σπογγαλιεία που απασχολούσε μεγάλο μέρος των κατοίκων αυτών των νησιών: σπογγεμπόρους που αγόραζαν και πουλούσαν τα σφουγγάρια στο εξωτερικό, καπεταναίους που διέθεταν καΐκια και σπογγαλιευτικά, ξεκινητάδες που χρηματοδοτούσαν τους καπεταναίους, δύτες και βουτηχτάδες που έβγαζαν τα σφουγγάρια από το βυθό της θάλασσας, καλαουζέρηδες που τροφοδοτούσαν τον αέρα στους μηχανικούς, κουπά(δ)ες, μοτορίστες, τριχαντηνιέρηδες, μαρκουτσέρηδες, ντεποζιτάδες, τροφοδότες.

Βρισκόμαστε στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα. Τα σπογγαλιευτικά με τα ντεπόζιτα ξεκινούσαν μετά το Πάσχα και επέστρεφαν τον Νοέμβριο. Αλίευαν σφουγγάρια σ’ όλη την ανατολική Μεσόγειο, στα παράλια της Καραμανίας (νότια Μικρά Ασία), Συρίας, Λιβάνου και Παλαιστίνης, στην Κύπρο και στην Κρήτη, στα νησιά του Αιγαίου και Ιoνίου και στα βόρεια Αφρικανικά παράλια της Αιγύπτου, Κυρηναϊκής, Λιβύης και Τυνησίας.

Η διάθεση των σφουγγαριών στην Ευρωπαϊκή αγορά γινόταν μέσω Δωδεκανησιακών εμπορικών οίκων στην Τεργέστη, Οδησσό, Μασσαλία, Λονδίνο και Ερμούπολη, που έφερναν πλούτο, συνάλλαγμα και εργασία σε χιλιάδες ανθρώπους. Σύμφωνα με τον Άγγλο C. Newton 2.500.000 γρόσια για τη Σύμη, 2.000.000 για την Κάλυμνο και 600.000 για την Χάλκη. Δηλαδή 5.100.000 γρόσια που ισοδυναμούν σήμερα με πάνω από 30 εκατομμύρια δολάρια.   

Με την επιστροφή των σπογγαλιευτικών και των καϊκιών, τα ξεφόρτωναν και τα τραβούσαν στην στεριά να τα «ρεμετζαρίσουν», καλαφατίσουν και «παλαμίσουν». Οι σπογγέμποροι έκαναν τις προσφορές τους, αγόραζαν τα σφουγγάρια και τα προωθούσαν στις Ευρωπαϊκές αγορές.

Αμέσως μετά το Πάσχα αναχωρούσαν τα σπογγαλιευτικά από το λιμάνι της Χάλκης για το μακρινό του ταξίδι. Immediately after Easter, the sponge boats left the port of Halki for their long journey.

Οι καπεταναίοι λογάριαζαν και πλήρωναν τα πληρώματα τους και ξεπλήρωναν τους «ξεκινητάδες» (χρηματοδότες). Κυρίως, όμως νοιάζονταν να οργανωθούν για την νέα σπογγαλιευτική περίοδο, να κλείσουν δηλαδή τις συμφωνίες τους, να «τσουρμάρουν». Οι καπεταναίοι να κλείσουν καλά πληρώματα και τα πληρώματα να βρουν καλό καπετάνιο. Με το «τσουρμάρισμα» δίνονταν και οι πρώτες προκαταβολές.

Η αμοιβή για την εργασία στα σφουγγαράδικα προκαθοριζόταν για τον καθένα ξεχωριστά ανάλογα με το είδος της εργασίας και την απόδοση. Άλλη δηλαδή ήταν η αμοιβή του «μαγκιόρου», του πιο καλού δύτη, και άλλη των υπολοίπων δυτών. Αλλά και στα πληρώματα κουβέρτας υπήρχε διαφοροποίηση στην ίδια ειδικότητα: ο καλός εργάτης πληρωνόταν ανάλογα με την απόδοση του.

Η αμοιβή ήταν διαφορετική για τα πληρώματα των σφουγγαράδικων που δούλευαν με σκάφανδρο, από κείνων που δούλευαν στις «γυαλάδικες» βάρκες με το «σκαντάλι», με τις «καμάικες» και τις «ρεβέρες».

Επίσης η αμοιβή, εξαρτιόταν, από τον σφουγγαρότοπο, τη διάρκεια του ταξιδιού. Τα «πλάτικα», η αμοιβή, δινόταν στους σφουγγαράδες σταδιακά σε δόσεις. Με την υπογραφή του συμφωνητικού «έπεφτε» και το «καπάρο» (προκαταβολή) και ακολουθούσαν μικροποσά, για να καλυφτούν οι βασικές ανάγκες των «ανθρώπων», μέχρι νάρθει η ώρα του «φευγιού».

Ο καπετάνιος κρατούσε «(δ)εφτέρι», φροντίζοντας να μην ξεπερνούν οι προκαταβολές τα «πλάτικα». Το ίδιο και τα πληρώματα για να μην μείνουν άφραγκοι μετά το ταξίδι της επιστροφής.

Το μοναστήρι του Πανορμίτη στην Σύμη θεωρείται ο προστάτης των σφουγγαράδων. The monastery of Panormitis in Symi is considered the patron saint of the sponge divers.

Επειδή τα ταξίδια στην Αφρική και σ’ άλλους μακρινούς τόπους κρατούσαν αρκετούς μήνες, οι καπεταναίοι έπρεπε να φροντίσουν για την τροφοδοσία των πληρωμάτων: προμήθεια, αποθήκευση, συντήρηση και κατανάλωση τροφίμων. Το φρυγμένο ψωμί, η «γαλέτθα», έπρεπε να ψηθεί και να τσουβαλιαστεί. Το καβουρδισμένο κρέας, ο «καβουρμάς», έπρεπε να ψηθεί και να στοιβαχτεί στους τενεκέδες και να προμηθευτούν τα άλλα «μα(γ)ε(ι)ρέματα»: όσπρια, ρύζι, μακαρόνια, λάδι, κρεμμύδια. Νερό, σταφύλια, καρπούζια και άλλα φρούτα και λαχανικά προμηθεύονταν από τον τόπο του προορισμού τους (αν υπήρχαν).

Η διατροφή τους συμπληρωνόταν με ψάρια που ψάρευαν και τα πουλούσαν ή τα αντάλλαζαν -με είδος- με τους ντόπιους. Τις κουμπάνιες και τ’ άλλα εφόδια τα φόρτωναν στα «ντεπόζιτα», μεγάλα καΐκια που συνόδευαν τα σφουγγαράδικα στο τόπο της δουλειάς. Γύρω στο Δεκαπενταύγουστο ερχόταν το «πακέτο», το πλοίο από το νησί, να φέρει στους σφουγγαράδες γράμματα και αμανάτια με κουλούρια, παξιμάδια, κρίθινες κουλούρες και άλλα παραδοσιακά τρόφιμα.

Τον Απρίλη, αμέσως μετά την Λαμπρή, «ποκινούσαν» τα σφουγγαράδικα για το καλοκαιρινό τους ταξίδι. Μέσα στο φρεσκοβαμμένο μπαούλο η γυναίκα του σφουγγαρά έβαζε όλη του την «περιλοή»: παντελόνια της δουλειάς, εσώρουχα, φανέλες πλεγμένες στο χέρι, «κράτσες» χοντρές για τους μηχανικούς να μην κρυώνουν όταν βουτούσαν. Έβαζε μέσα και μια καλή αλλαξιά, που σαν θα ’βγαινε όξω σε πολιτεία να ’ναι «ποφανεμένος».

Από το λιμάνι της Καλύμνου ξεκινούσαν τα σπογγαλιευτικά που αλώνιζα την ανατολική Μεσόγειο. From the port of Kalymnos started the sponge boats going all over the eastern Mediterranean.

Τελειώνοντας το στοίβαγμα των ρούχων, κολλούσε με ζύμη από αλεύρι, στην κορυφή του καπακιού, εικόνες χάρτινες αγίων και φωτογραφίες, της ίδιας και των παιδιών. Με πόνο στην καρδιά, η γυναίκα ή η μάνα του σφουγγαρά ράντιζε με καυτά δάκρυα το μπαούλο σαν να στόλιζε νεκροκρέβατο. Θα γύριζε πίσω ζωντανός και γερός ο καλός της, ή θα τον έτρωγε η μαύρη θάλασσα ή η «μηχανή» και θα ’φερναν πίσω «πεσκέσι» μόνο το μπαούλο του;

Μετά το αγιασμό των πλοίων, τα σφουγγαράδικα έβαζαν πορεία. Άλλα πήγαιναν για Κυκλάδες, Βόρειες Σποράδες, Χαλκιδική ως την Αλεξανδρούπολη, άλλα για το γύρο της Πελοποννήσου, τα νησιά του Ιωνίου και στις ακτές της Πρέβεζας, άλλα για την Καραμανία μέχρι στις ακτές της Συρίας, άλλα για την Κάρπαθο και Κάσο και απ’ εκεί για την Κρήτη, άλλα για τη Κύπρο και τις ακτές του Λιβάνου, της Παλαιστίνης και της Αιγύπτου μέχρι το Πορτ Σαίντ.

Τα περισσότερα χάραζαν πορεία για την Βόρεια Αφρική. Πήγαιναν στην Κρήτη και με τον πρώτο ευνοϊκό καιρό περνούσαν το Λιβυκό πέλαγος. Μετά από δυο τρία μερόνυχτα, έπιαναν στεριά στην περιοχή Ντέρνα της Κυρηναϊκής. Απ’ εκεί, άλλα πήγαιναν ανατολικά στις περιοχές της Αιγύπτου μέχρι το Πορτ Σαίντ και άλλα δυτικά στις περιοχές της Λιβύης και της Τυνησίας. Όλη η λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου γινόταν Δωδεκανησιακή λιμνοθάλασσα.

Το μεροκάματο των σφουγγαράδων, καθημερινές και Κυριακές, άρχιζε με το ξημέρωμα και τελείωνε με το ηλιοβασίλεμα. Μόνο των Αγίων Αποστόλων, του Άη Παντελέμωνα, της Παναγίας και του Σταυρού ήταν μέρες αργίας. Τα σφουγγάρια που έπιαναν οι δύτες και οι βουτηχτάδες τα ’φερναν στο «ντεπόζιτο» να καθαριστούν, ασπριστούν και τσουβαλιαστούν και όταν μάζευαν αρκετά τα άπλωναν στον ήλιο για να στεγνώσουν. Ακολουθούσε το «σορτάρισμα», η διαλογή των σφουγγαριών κατά είδος, ποιότητα και σχήμα και το «μπαλάρισμα» μέσα σε τσουβάλια.

Στην ακμή της σπογγαλιείας, ολόκληρη η λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου αποτελούσε Δωδεκανησιακή λιμνοθάλασσα. At the heyday of sponge diving, the entire Eastern Mediterranean basin was a Dodecanese lagoon.

«Ηρωική και θανάσιμη κληρονομιά»

Η δουλειά του σφουγγαρά δεν ήταν μόνο κοπιαστική, αλλά και επικίνδυνη, ιδιαίτερα για τους δύτες που κινδύνευαν από τα σκυλόψαρα και, πιο πολύ, από το «κτύπο της μηχανής». Το αίμα του δύτη απορροφά το αυξημένο άζωτο που συγκεντρώνεται στον υπό πίεση μηχανικό αέρα.

Με την γρήγορη και απότομη ανάδυση ο οργανισμός του δύτη αδυνατεί να το αποβάλει, παραμένει στο αίμα και προκαλεί θρομβώσεις, με αποτέλεσμα να «κουλαθεί»: να στραβώσει το στόμα, να πιαστεί και παραλύσει η «πάντα», το χέρι, το πόδι.

Πολλές φορές ο «κτύπος της μηχανής» προκαλούσε τον θάνατο. Όταν κάποιος σφουγγαράς πέθαινε κοντά σε ελληνικό νησί τον έθαβαν στο νεκροταφείο του χωριού. Αν ο θάνατος συνέβαινε σε αλλόθρησκο τόπο, άνοιγαν ένα λάκκο κοντά στον γιαλό, τον έχωναν μέσα και του ’βαζαν κι ένα σταυρό από σπασμένο κουπί. Κάποιος έλεγε λίγα λόγια χριστιανικά και με βουρκωμένα μάτια ανοίγονταν στο πέλαγος για σφουγγάρι… Όταν τα σπογγαλιευτικά βρίσκονταν μακριά από την στεριά έβαζαν τον νεκρό μέσα σε ένα τσουβάλι με βαρειές πέτρες ή το τύλιγαν μέσα στο «στρωμάτσο» του δεμένο με μερικές παλιές «καδένες» και τον φούνταραν στη θάλασσα.

Όταν κόντευε να τελέψει ο Οκτώβριος οι καπεταναίοι ετοιμάζονταν για το ταξίδι της επιστροφής. Όλοι μάθαιναν (από βραδύς), ότι έφτασε η τελευταία μέρα για τα «σχολάσματα» κι έτσι το επόμενο πρωί σηκώνονταν για την «βουτιά του Αγίου».

Όλα τα σφουγγάρια που θα ’πιαναν κείνη την ημέρα πήγαιναν για την εκκλησία του πολιούχου του νησιού, οι Καλύμνιοι και οι Χαλκίτες για το Άγιο Νικόλα και οι Συμιακοί για τον Πανορμίτη. Την άλλη μέρα ξεκινούσαν για την Κρήτη κι αν ο καιρός ήταν καλός τραβούσαν χωρίς σταματημό για Κάλυμνο, Σύμη και Χάλκη. Το τηλεγράφημα, που έστελνε ο καπετάνιος στην καπετάνισσα, έγραφε ότι έπιασαν Κρήτη και σε δυο τρεις μέρες θα ’φταναν.

Τα καΐκιαααα…! Έρχονται τα καΐκιαααα…! Ξεφώνιζαν από τα πάνω σπίτια του χωριού. Το χαρούμενο μήνυμα το ’παιρναν και το διαλαλούσαν οι καμπάνες των εκκλησιών, που άρχισαν να κτυπούν τρελά και ξεσήκωσαν όλο το νησί στο ποδάρι. Αμέσως, απ’ όλες τις ενορίες, άρχιζαν να κατεβαίνουν στο λιμάνι συγγενείς, γνωστοί και φίλοι των σφουγγαράδων. Με το πέρασμα των καϊκιών από το «μούτσουνο» του κάβου γέμιζε η ματιά και η ψυχή των σφουγγαράδων από Κάλυμνο, Σύμη και Χάλκη. Μέχρι να μπουν στο λιμάνι, «μαύριζε» η προκυμαία από τον κόσμο.

Στην Κάλυμνο, συγγενείς και φίλοι αποχαιρετούν σφουγγαράδες που φεύγουν για το μακρινό τους ταξίδι, έξι μήνες θα περάσουν μέχρι να γυρίσουν..

Τέλεψε το «πρατικάρισμα» και οι σφουγγαράδες πετάχτηκαν έξω από τα καΐκια σαν τα ελάφια που πηδούν ορμητικό ρέμα. Άνοιξαν οι αγκαλιές, φιλιά και δάκρυα από χαρά. Οι σφουγγαράδες έκαναν να περπατήσουν και έχαναν το βηματισμό τους. Νόμιζαν πως ήταν ακόμη στο καΐκι και σκαμπανέβαζαν. Έβγαλαν όξω απ’ το καΐκι τα μπαούλα τους με το στρωμάτσο και τα ψώνια τους.

Έβγαλαν και τον σακατεμένο δύτη. Φόρτωσαν τα πράγματα του στο καρότσι, φόρτωσαν κι αυτόν από πάνω και τον πήραν οι δικοί του κουβαλητό στο σπίτι του. Ο καπετάνιος φρόντισε να στείλει πεσκέσι και στη φαμελιά του σκασμένου μηχανικού το μπαούλο, με τα προσωπικά είδη. Σαν έμαθαν οι δικοί τους τον ερχομό των σφουγγαράδων, ξαναζωντάνεψε μέσα τους η πίκρα, η λαύρα του χαμού. Βουβός σπαραγμός αλλά και ήρεμη απαντοχή. Τόξεραν πως ήταν αποδέκτες ηρωικής και θανάσιμης κληρονομιάς.

Σχετικά άρθρα

Sun Enterprises
EUROPA
Μαγκούλιας
DNS app
ΑΒ Βασιλόπουλος

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ

Μικρές αγγελίες

Διαβάστε επίσης