Το Σύνδρομο του Οδυσσέα-Η Κάλυμνος που ταξιδεύει και πάντα επιστρέφει- Του Σακελλάρη Καμπούρη*

Η Κάλυμνος της μνήμης, της ξενιτιάς και του νόστου
Με αφετηρία τον διαχρονικό συμβολισμό του Οδυσσέα και της Ιθάκης, ο συγγραφέας και ποιητής Σακελλάρης Καμπούρης καταθέτει ένα βαθιά προσωπικό και συνάμα συλλογικό κείμενο για την ιδιαίτερη σχέση των Καλυμνίων με τον τόπο τους. Στο «Σύνδρομο του Οδυσσέα», η Κάλυμνος δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένας τόπος καταγωγής, αλλά ως μια ζωντανή πατρίδα που ταξιδεύει μαζί με τους ανθρώπους της, περνά τα σύνορα και τις θάλασσες και επιμένει να επιστρέφει στη μνήμη.
Από τους σφουγγαράδες που άνοιξαν θαλασσινούς δρόμους μέχρι τις μεγάλες κοινότητες της καλυμνιακής διασποράς, ο Καμπούρης αναζητά το νήμα που ενώνει την αναχώρηση με τον νόστο, τη μακρινή ξενιτιά με την ακατανίκητη ανάγκη της επιστροφής. Με λόγο ποιητικό και έντονα βιωματικό, φωτίζει τις μνήμες, τις μυρωδιές, τη λαλιά, τις οικογενειακές εικόνες και όλα εκείνα τα μικρά σημάδια που κρατούν έναν άνθρωπο δεμένο με τον τόπο του, ακόμη κι όταν βρίσκεται στην άλλη άκρη του κόσμου.
Γιατί, όπως υπογραμμίζει το κείμενο, ο Καλύμνιος μπορεί να φύγει από την Κάλυμνο, όμως η Κάλυμνος δύσκολα φεύγει από τον Καλύμνιο. Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη ουσία του καλυμνιακού «νόστου»: η επιστροφή δεν είναι μόνο ένα ταξίδι προς έναν τόπο, αλλά μια αναζήτηση του ανθρώπου που υπήρξαμε κάποτε μέσα σ’ αυτόν.
Ένα κείμενο για την Κάλυμνο που φεύγει, ξενιτεύεται, ριζώνει αλλού, αλλά δεν ξεχνά. Γιατί κάθε Καλύμνιος, όπου κι αν βρίσκεται, φαίνεται πως κουβαλά μέσα του τη δική του Ιθάκη — και αυτή την Ιθάκη τηνε λένε Κάλυμνο.
Ακολουθεί ως έχει το άρθρο του συγγραφέα και ποιητή Σακελλάρη Καμπούρη:
Το Σύνδρομο του Οδυσσέα
Η Κάλυμνος που ταξιδεύει και πάντα επιστρέφει

Υπάρχουν άνθρωποι που γεννιούνται σ’ έναν τόπο.
Και υπάρχουν άνθρωποι που, όπου κι αν γεννηθούν, κουβαλούν έναν τόπο μέσα τους.
Οι Καλύμνιοι ανήκουμε, θαρρώ, στους δεύτερους.
Είμαστε οι σπόροι της πέτρας, οι εραστές της θάλασσας, τα παιδιά του θυμαριού και της αλισφακιάς. Είμαστε άνθρωποι μαθημένοι να φυτρώνουμε εκεί όπου, με την πρώτη ματιά, τίποτε δεν μπορεί να φυτρώσει. Να στήνουμε ζωή πάνω στον βράχο, να αρμενίζουμε όταν η στεριά δεν φτάνει, να ξενιτευόμαστε όταν ο τόπος στενεύει και ύστερα, χρόνια μετά, να γυρίζουμε αναζητώντας στην ίδια πέτρα το αποτύπωμα των παιδικών μας ποδιών.
Ίσως γι’ αυτό ο Καλύμνιος να κουβαλά μέσα του, περισσότερο από άλλους νησιώτες, κάτι από τον Οδυσσέα.
Όχι μόνο την περιπλάνηση.
Προπάντων τον νόστο.
Γιατί το μεγάλο μυστικό του Οδυσσέα δεν ήταν το οτι έφυγε. Άνθρωποι άλλωστε, έφευγαν πάντοτε. Το μεγάλο του μυστικό ήταν πως, όσο μακριά κι αν βρέθηκε, η Ιθάκη εξακολουθούσε να υπάρχει μέσα του.
Κάπως έτσι υπάρχει και η Κάλυμνος μέσα στους ξενιτεμένους της.
Στο Τάρπον Σπρινγκς της Φλόριντα, στο Ντάργουιν της Αυστραλίας, στις ακτές της Γαλλίας, στο Βέλγιο και όπου αλλού έφθασε η μεγάλη καλύμνικη διασπορά, οι άνθρωποι του νησιού δεν κουβαλούσαν στις αποσκευές τους μονάχα λίγα ρούχα και την ανάγκη μιας καλύτερης ζωής. Ακόμα και κάποιοι που μεγαλώσαμε στην Αθήνα ή σε άλλα μέρη της Ελλάδας, κουβαλούσαμε μέσα μας έναν ολόκληρο τεράστιο-μικρό τόπο. Η πεθυμιά μας ήταν η επιστροφή στα Άγια χώματα και ας αφήναμε πίσω μας κάτι καλύτερο...
Όμως αυτόν τον τόπο, τον κουβαλούσαμε στη λαλιά μας.
Στις λέξεις της μάνας απ'οταν θυμόμαστε τον εαυτό μας.
Στον τρόπο που στηνόταν το τραπέζι.
Στο τραγούδι. Στην κουβέντα. Στο "φέρεστε".
Στην εικόνα του Αγίου που ακολουθούσε το σπίτι από πατρίδα σε πατρίδα.
Στη μυρωδιά του φαγητού που ξαφνικά, ένα μεσημέρι στην άλλη άκρη της γης, μπορούσε να φέρει μέσα σ’ ένα ξένο δωμάτιο ολόκληρη την Κάλυμνο.
Και αρκούσε τότε ένα τίποτε.
Μια μυρωδιά του θυμαριού.
Μια φωτογραφία του λιμανιού.
Μια καλύμνικη κουβέντα ειπωμένη από κάποιον περαστικό πατριώτη.
Ένα παλιό τραγούδι.
Και άνοιγε μέσα μας η θάλασσα.
Γιατί ο τόπος δεν είναι μοναχά γεωγραφία. Είναι μια μυστική πατρίδα των αισθήσεων. Είναι όσα μάθαμε να βλέπουμε πριν ακόμη μάθουμε να τα ονομάζουμε.
Ο Καλύμνιος γνώρισε από παλιά τον αποχωρισμό. Η θάλασσά του δεν υπήρξε μόνο ομορφιά, αλλά υπήρξε και δρόμος, μεροκάματο, αγωνία, ξενιτιά. Οι σφουγγαράδες του νησιού άνοιγαν για γενιές δρόμους στη Μεσόγειο, ακολουθώντας το σφουγγάρι και το ψωμί της οικογένειας.
Η αναχώρηση έγινε σχεδόν μέρος της συλλογικής μνήμης του τόπου.
Γι’ αυτό και στο νησί η επιστροφή είχε πάντοτε άλλη βαρύτητα.
Τα καΐκια κάποτε έφευγαν.
Οι άνθρωποι αργότερα έφευγαν.
Τα παιδιά τους ξανάφευγαν.
Και η Κάλυμνος έμενε πίσω, σαν μάνα στην πόρτα, να κοιτάζει προς τη θάλασσα... Να περιμένει... Πάντα περιμένει.
Μα υπάρχει μια παράξενη αλήθεια σ’ αυτόν τον λαό:
ο Καλύμνιος μπορεί να φύγει από την Κάλυμνο, αλλά η Κάλυμνος δύσκολα φεύγει από τον Καλύμνιο.
Αυτό θα μπορούσαμε, με κάποια ποιητική αυθαιρεσία, να ονομάσουμε το δικό μας «Σύνδρομο του Οδυσσέα».
Την ακατανίκητη ανάγκη του νόστου.
Να θέλεις να ξαναδείς τον τόπο σου, ακόμη κι όταν ξέρεις πως δεν είναι πια ο τόπος που άφησες. Πολλές φορές, ακόμα και αν ξέρεις οτι αφήνεις μια καλύτερη ζωή πίσω σου, για να ξαναζήσεις στην Κάλυμνο.
Γιατί κι εδώ βρίσκεται η μικρή τραγωδία κάθε επιστροφής: εκείνος που επιστρέφει ψάχνει πολλές φορές έναν τόπο που υπάρχει μόνο μέσα στη μνήμη του.
Ψάχνει το παλιό καφενείο.
Τη γειτονιά.
Τους ανθρώπους που κάθονταν στα πεζούλια.
Τη φωνή της μάνας από την αυλή.
Τις μυρωδιές του Αυγούστου.
Και ανακαλύπτει πως ο χρόνος, αυτός ο αθόρυβος κατακτητής, έχει περάσει κι από εδώ.
Τα σπίτια άλλαξαν.
Οι άνθρωποι λιγόστεψαν.
Οι παρέες σκορπίστηκαν.
Κάποια παραθύρια έκλεισαν για πάντα.
Και όμως, εκείνος επιστρέφει.
Γιατί δεν γυρίζει μονάχα για να βρει την Κάλυμνο.
Γυρίζει για να βρει εκείνον που ήταν κάποτε μέσα στην Κάλυμνο.
Το παιδί που έτρεχε στα σοκάκια.
Τον νέο που κοίταζε τα καΐκια και φανταζόταν τον κόσμο πίσω από τον ορίζοντα.
Τον πάππου και τη γιαγιά με το τσεμπέρι.
Τη μάνα και τον πατέρα νέους ακόμη.
Τους φίλους πριν τους πάρουν οι δρόμοι.
Γυρίζει, τελικά, για μια συνομιλία με τον χαμένο χρόνο.
Και τότε καταλαβαίνει κανείς πως ίσως η αληθινή πατρίδα δεν είναι ούτε η πέτρα ούτε το χώμα ούτε τα σπίτια.
Είναι η μνήμη που κατοικεί πάνω τους.
Γι’ αυτό οι Καλύμνιοι της διασποράς έχτισαν μικρές Καλύμνους όπου βρέθηκαν. Κράτησαν δεσμούς, συγγένειες, έθιμα και μνήμες. Και γι’ αυτό ακόμη και σήμερα η σχέση του νησιού με τις μεγάλες κοινότητες των αποδήμων του παραμένει κάτι περισσότερο από μια απλή σχέση καταγωγής. Είναι ένας ομφάλιος λώρος που απλώθηκε πάνω από θάλασσες και ηπείρους.
Ένας λώρος παράξενος.
Ένα DNA που φωλιάζει στο αίμα μας και δεν χάνεται...
Τεντώνει. Απλώνει. Μπολιάζει...
Δεν κόβεται. Δεν χάνεται.
Ίσως, λοιπόν, αυτή να είναι η μοίρα των ανθρώπων που γεννήθηκαν σ’ έναν βράχο καταμεσής στο Αιγαίο:
να αγαπούν τον ορίζοντα αρκετά ώστε να φεύγουν
και την πατρίδα αρκετά ώστε να επιστρέφουν.
Να είναι συγχρόνως ταξιδιώτες και νοσταλγοί.
Θαλασσινοί και στεριανοί.
Ξενιτεμένοι και πάντα, κατά έναν ανεξήγητο τρόπο, παρόντες.
Γιατί για τους σπόρους της πέτρας, τους εραστές της θάλασσας, τα παιδιά του θυμαριού και της αλισφακιάς, η Κάλυμνος δεν είναι απλώς ο τόπος από όπου ξεκίνησαν, οι ίδιοι ή οι πρόγονοι τους.
Είναι ο τόπος προς τον οποίο, φανερά ή κρυφά, ταξιδεύουν σε όλη τους τη ζωή.
Και ίσως κάθε Καλύμνιος να έχει μέσα του μια μικρή Ιθάκη.
Μόνο που αυτή την Ιθάκη, σίγουρα, τηνε λένε ΚΑΛΥΜΝΟ.
Σακελλάρης Καμπούρης
























