Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η ενημερωτική και αποκαλυπτική ηλεκτρονική εφημερίδα της Καλύμνου

Θέα της Τελένδου από την Κάλυμνο
Άρθρα-Λαογραφικά-Ιστορικά

Κόρες της Καλύμνου- Γράφει ο Σακελλάρης Καμπούρης

Με ένα συγκινητικό αφιέρωμα στις γυναίκες της παλιάς Καλύμνου, ο Καλύμνιος συγγραφέας και ποιητής Σακελλάρης Καμπούρης, μέσα από το άρθρο του «Κόρες της Καλύμνου», φωτίζει την αθέατη πλευρά της ιστορίας του νησιού.

Τότε που οι άντρες ξενιτεύονταν με τα σφουγγαράδικα καΐκια και οι γυναίκες επωμίζονταν το βάρος της οικογένειας, της καθημερινότητας και της αγωνιώδους αναμονής. Ένα βαθιά ανθρώπινο κείμενο για τις μανάδες, τις κόρες και τις γυναίκες που, μακριά από τα φώτα της ιστορίας, κράτησαν όρθια τα σπίτια και τις ψυχές της Καλύμνου, αποδεικνύοντας πως η ιστορία του νησιού γράφτηκε στη θάλασσα, αλλά διατηρήθηκε στη στεριά, με τη δύναμη και την αντοχή τους

Κόρες της Καλύμνου

Γράφει ο Σακελλάρης Καμπούρης

Στα τότες η Κάλυμνος δεν περίμενε την άνοιξη.

Την φοβόταν. Γιατί μαζί της, ερχόταν το ποκίνημα.

Τα καΐκια ξεκινούσαν. Οι άντρες έφευγαν. Και οι γυναίκες έμεναν.

Αυτό ήταν η Κάλυμνος. Όχι μόνο η θάλασσα. Ηταν η στεριά που περίμενε τη θάλασσα.

Κι εκεί, στις αυλές, στα χαμηλά σπίτια, στα ασπρισμένα πεζούλια, μέσα σε κουζίνες που μύριζαν ξύλο και ψωμί, έμεναν οι κόρες της.

Μανάδες.

Γυναίκες.

Κορίτσια που πριν ακόμη μεγαλώσουν ήξεραν τι θα πει να περιμένεις.

Δεν τους το μάθαινε κανείς. Το μάθαιναν μόνες τους.

Από το παράθυρο. Από τα μαύρα φορέματα της γειτόνισσας.

Από το βλέμμα της μάνας όταν έμπαινε στο σπίτι ένα βράδυ ο άνθρωπος που είχε φέρει το χαμπέρι.

Καλό ή κακό, πάντα ήτο χαμπέρι.

Η κυρά-Καλλιόπη ήταν δεκαεννιά χρονών όταν πρωτοστάθηκε στην προκυμαία για να αποχαιρετήσει τον άντρα της.

Δεν ήταν παντρεμένοι πολύ καιρό. Τρία μόλις χρόνια.

Είχαν ένα παιδί και δεύτερο στον δρόμο.

Εκείνος θα έφευγε με το καΐκι.

Έξι μήνες, μπορεί και περισσότερο.

Δεν ήξερε.

Σ’ εκείνα τα χρόνια οι άνθρωποι δεν μετρούσαν τη ζωή με ημερολόγια.

Τη μετρούσαν με επιστροφές.

“Πότε θα γυρίσει ο πατέρας;”

“Όταν έρθει ο καιρός.”

Αυτό ήταν. Ο καιρός. Η θάλασσα είχε τον δικό της καιρό και η στεριά τον δικό της.

Ο άνθρωπος δεν ρωτιόταν.

Η Καλλιόπη δεν έκλαψε όταν έφυγε ο άντρας της.

Δεν ήθελε να του το κάνει δυσκολότερο.

Σήκωσε μόνο το μαντίλι. Το κούνησε. Και όταν το καΐκι άρχισε να χάνεται, κατέβασε το χέρι.

“Πάμε”, είπε στη μάνα της.

“Πού;”

“Σπίτι.”

Είχε καταλάβει νωρίς κάτι που οι γυναίκες της Καλύμνου ήξεραν από παλιά.

Ότι η ζωή δεν σταματά επειδή έφυγε ένας άντρας.

Έχεις το παιδί.

Έχεις τη φωτιά.

Έχεις το ψωμί.

Έχεις το χρέος.

Έχεις τη μάνα σου.

Έχεις το σπίτι.

Και έχεις τη θάλασσα.

Πάνω απ’ όλα τη θάλασσα. 

Να περιμένεις…

Οι άντρες έφευγαν μετά το Πάσχα.

Στα σπίτια, οι γυναίκες είχαν ήδη αρχίσει την προετοιμασία.

Έβραζαν.

Άσπριζαν.

Έψηναν.

Έραβαν.

Έβαζαν στην άκρη ό,τι μπορούσαν. Σ’ εκείνη την Κάλυμνο τίποτα δεν πήγαινε χαμένο.

Ούτε το ψωμί.

Ούτε το λάδι.

Ούτε η κλωστή.

Ούτε η ελπίδα.

Η γυναίκα ήξερε να κρατά το λίγο για να φτάσει ως το πολύ. Και το πολύ, σπάνια ερχόταν.

Οι περισσότεροι άντρες έλειπαν μήνες ολόκληρους. Πίσω έμεναν οι οικογένειες.

Και στις πλάτες των γυναικών ακουμπούσε σχεδόν όλο το σπίτι.

Τα παιδιά.

Οι γονείς.

Τα ζώα.

Οι δουλειές.

Τα χωράφια.

Το νερό.

Τα κλαδιά για το μαγείρεμα.

Οι προίκες.

Τα χρέη.

Η αρρώστια.

Κι εκείνο το αόρατο βάρος που δεν γραφόταν πουθενά…

Η αγωνία.

Στις μελέτες για την παλιά κοινωνία της Καλύμνου φαίνεται καθαρά αυτό που η μνήμη του τόπου κρατά ακόμη. Η γυναίκα δεν ήταν απλώς εκείνη που “περίμενε τον σφουγγαρά”. Έπαιρνε πάνω της δουλειές, οικονομικές ευθύνες και οικογενειακά βάρη που γεννιούνταν από τη μακρά απουσία των αντρών. Ήταν ένας δεύτερος στύλος του σπιτιού. Μόνο που κανείς δεν τον φωτογράφιζε.

Και όταν ερχόταν το χαμπέρι, ο δρόμος γινόταν ξαφνικά πολύ στενός.

Φαινόταν κάποιος από μακριά. Δεν χρειαζόταν να μιλήσει. Ένα βλέμμα αρκούσε.

Μια γυναίκα άνοιγε την πόρτα.

Μια άλλη έβγαινε στο κατώφλι.

Κάποια τρίτη καταλάβαινε.

Και μετά άρχιζε το ξόι.

Το νησί ήξερε το πένθος. Το είχε μάθει από γενιά σε γενιά.

Κάποτε, σε μια γωνιά του δρόμου, μια γυναίκα περίμενε τον άντρα της επί μήνες.

Είχε δυο παιδιά. Το μικρό δεν θυμόταν καν τη φωνή του πατέρα.

Όταν ήρθε η είδηση πως δεν θα γυρίσει, η γυναίκα δεν έπεσε κάτω.

Έβγαλε τα ρούχα από το σκοινί. Τα δίπλωσε. Έβαλε μαύρα.

Κι ύστερα πήγε να ξυπνήσει τα παιδιά. Η ζωή δεν της άφηνε ούτε τότε χρόνο.

Έπρεπε να συνεχίσει. Ίσως αυτό να ήταν το πιο σκληρό πράγμα απ’ όλα.

Όχι ο θάνατος. Η επομένη μέρα.

Η μέρα που έπρεπε να σηκωθείς από το κρεβάτι και να φτιάξεις καφέ σε έναν άνθρωπο που δεν θα ξανακαθόταν στο τραπέζι.

Να ζυμώσεις για παιδιά που θα ρωτούσαν πού είναι ο πατέρας τους.

Να πλύνεις ένα πουκάμισο που δεν θα το ξαναφορούσε ποτέ.

Να ανοίξεις την πόρτα.

Να απαντήσεις στον κόσμο.

Και να μη λυγίσεις μπροστά του.

Οι κόρες μεγάλωναν. Και μεγάλωναν νωρίς.

Έβλεπαν τις μανάδες τους να φτιάχνουν προίκες. Το μπαούλο δεν ήταν απλώς ένα μπαούλο.

Ήταν η ζωή μιας γυναίκας στριμωγμένη μέσα σε ξύλο.

Σεντόνια. Υφαντά. Πετσέτες. Τραπεζομάντιλα. Κεντήματα. Κλωστές. Νύχτες ολόκληρες. 

Και χέρια σκασμένα.

Η μάνα έσκυβε πάνω από το ύφασμα και έφτιαχνε. Η κόρη μεγάλωνε δίπλα της και μάθαινε.

Χωρίς λόγια.

Έτσι περνούσε η τέχνη. Από χέρι σε χέρι. Από μάνα σε κόρη.

Όπως περνούσε κι ο φόβος.

Κάποτε μια μάνα είπε στην κόρη της:

“Αυτό το σεντόνι το έφτιαξα όταν έφυγε ο πατέρας σου.“

“Κι αυτό;”

“Όταν γεννήθηκε ο αδερφός σου.”

“Κι αυτό;”

Η μάνα κοίταξε για λίγο το ύφασμα.

“Αυτό δεν θυμάμαι.”

Κι εκεί ήταν όλη η ιστορία. Δεν θυμόταν.

Γιατί οι γυναίκες είχαν δουλέψει τόσο πολύ, ώστε οι μέρες είχαν γίνει μια μεγάλη, ενιαία μέρα.

Η Κάλυμνος εκείνων των χρόνων ήταν φτωχή. Αλλά δεν ήταν άδεια. Ήταν γεμάτη ανθρώπους που πάλευαν. Γυναίκες που κουβαλούσαν. Παιδιά που περίμεναν. Και σπίτια που κρατιόνταν όρθια.

Οι ξένοι που πέρασαν τότε από το νησί είδαν πράγματα που οι ντόπιοι θεωρούσαν καθημερινά και γι’ αυτό ίσως δεν τα έλεγαν ποτέ.

Η Charmian Clift, που έζησε στην Κάλυμνο τη δεκαετία του 1950, έγραψε για τις γυναίκες του νησιού και για εκείνη τη μητριαρχική δύναμη που γεννιόταν μέσα από τη σκληρή καθημερινότητα. Από το παράθυρο του σπιτιού της έβλεπε τις γυναίκες με τα μαύρα φορέματα και τα μαντίλια, γυναίκες που έφερναν πράγματα, βοηθούσαν, φρόντιζαν, κρατούσαν έναν κόσμο σε κίνηση.

Δεν ήταν ηρωίδες. Δεν ήθελαν να είναι. Ήταν γυναίκες. Και είχαν δουλειά να κάμουν.

Αυτό ήταν όλο.

Κάποτε, η κόρη της Καλλιόπης παντρεύτηκε. Έκλεισε κι εκείνη το δικό της μπαούλο.

Η μάνα της τής έδωσε τα υφαντά. Και την ώρα που έβγαινε από την πόρτα, της είπε:

“Να προσέχεις.”

Η κόρη γύρισε.

“Τι;”

Η μάνα κοίταξε προς τη θάλασσα.

“Άμα φύγει.”

Δεν χρειάστηκε να εξηγήσει ποιος.

Στην Κάλυμνο οι μισές κουβέντες είχαν μέσα τους ολόκληρες ζωές.

Ο άντρας έφυγε κι εκείνος. Και η κόρη έμεινε. Όπως είχε μείνει η μάνα. Όπως είχε μείνει η γιαγιά.

Κι έτσι, από γενιά σε γενιά, οι γυναίκες του νησιού μάθαιναν την ίδια παλιά τέχνη.

Να αγαπούν έναν άνθρωπο που θα έλειπε.

Να μεγαλώνουν παιδιά μόνα.

Να μη ρωτούν πολλά τη θάλασσα.

Να ακούν τις ειδήσεις από μακριά.

Και να αντέχουν.

Σήμερα έχουν αλλάξει όλα.

Τα καΐκια δεν φεύγουν όπως τότε.

Η σπογγαλιεία δεν ορίζει πια ολόκληρο το νησί.

Οι δρόμοι γέμισαν αυτοκίνητα. Τα σπίτια άλλαξαν. Τα παιδιά μεγάλωσαν αλλιώς.

Και οι κόρες έγιναν γιαγιάδες.

Μόνο που η Κάλυμνος δεν ξεφορτώνεται εύκολα ό,τι έζησε.

Μένει στον τοίχο. Στο μπαούλο. Στη φωτογραφία. Σε μια καρέκλα άδεια. Σε ένα μαύρο φόρεμα που κανείς δεν πετά.

Και κυρίως, μένει στις γυναίκες.

Μια ηλικιωμένη γυναίκα κάθεται σήμερα στο παράθυρό της και κοιτάζει το λιμάνι.

Μπορεί να μην έζησε η ίδια το ποκίνημα των παλιών χρόνων.

Μπορεί να μην φόρεσε ποτέ το μαύρο για σφουγγαρά.

Αλλά ξέρει. Γιατί το ξέρει το αίμα.

Και κάποια στιγμή, χωρίς να το καταλάβει, θα θυμηθεί τη μάνα της. Και τη μάνα της μάνας της.

Και θα πει:

“Έτσι ήταν τότε.”

Όχι.

Δεν ήταν “έτσι”.

Έτσι έζησαν…

Με τη θάλασσα να παίρνει.

Και τη στεριά να κρατά.

Γι’ αυτό, όταν λέμε σήμερα “Κάλυμνος των σφουγγαράδων”, κάτι λείπει.

Λείπουν εκείνες.

Οι γυναίκες.

Οι κόρες.

Οι μανάδες.

Οι αδερφές.

Οι χήρες.

Οι αρραβωνιασμένες.

Οι κοπέλες που σήκωναν το μαντίλι στην προκυμαία.

Οι γυναίκες που άκουγαν ένα καΐκι να πλησιάζει και φοβούνταν να σηκώσουν τα μάτια.

Εκείνες που μπορούσαν από το βήμα ενός ανθρώπου να καταλάβουν αν έφερνε χαρά ή θάνατο.

Εκείνες που δεν κατέβηκαν ποτέ στον βυθό.

Και όμως έζησαν μαζί του.

Γιατί ο βυθός δεν ήταν μόνο κάτω από το νερό.

Ήταν μέσα στα σπίτια.

Στην απουσία.

Στην αγωνία.

Στο στρωμένο τραπέζι για έναν άνθρωπο που ίσως να μην επέστρεφε.

Ήταν στη σιωπή της μάνας.

Στο βλέμμα της γυναίκας.

Στην κόρη που μεγάλωνε χωρίς να ξέρει πότε θα ξαναδεί τον πατέρα της.

Και ίσως γι’ αυτό οι παλιές Καλυμνιές δεν χρειάζονταν μεγάλα λόγια.

Είχαν άλλα. Είχαν τη δουλειά. Είχαν την υπομονή. Είχαν το μαύρο.  Είχαν τη θλίψη μα και τη δύναμη. Είχαν το ψωμί. Είχαν το μαντίλι.

Και είχαν εκείνο το παράξενο, ακατανίκητο πείσμα να σηκώνονται κάθε πρωί.

Να ανοίγουν το παράθυρο. Να βλέπουν τη θάλασσα. Και να συνεχίζουν.

Γιατί κάποιος έπρεπε να μείνει.

Κάποιος έπρεπε να κρατήσει το σπίτι.

Κάποιος έπρεπε να μεγαλώσει τα παιδιά.

Κάποιος έπρεπε να θυμάται αυτούς που έφευγαν.

Και αυτός ο κάποιος, τις περισσότερες φορές, ήταν μια γυναίκα.

Μια κόρη της Κάλυμνος.

Σαν όλες τις άλλες. Και σαν καμιάν άλλη.

Γιατί η ιστορία της Καλύμνου γράφτηκε στη θάλασσα. Αλλά κρατήθηκε στη στεριά.

Από τα χέρια αυτών των γυναικών. 

Σακελλάρης Καμπούρης 

Σχετικά άρθρα

Sun Enterprises
EUROPA
Μαγκούλιας
DNS app
ΑΒ Βασιλόπουλος

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ

Μικρές αγγελίες

Διαβάστε επίσης